Bắc Ninh và cơ hội từ bán dẫn

Bắc Ninh đã có những mắt xích quan trọng để bước vào chuỗi giá trị bán dẫn, từ nền công nghiệp điện tử quy mô lớn, dòng vốn FDI đến sự hiện diện của các doanh nghiệp đóng gói, kiểm thử. Thách thức tiếp theo là biến những lợi thế riêng lẻ thành một hệ sinh thái đủ sâu để giữ chân các dự án hiện hữu, thu hút những mắt xích mới và tạo ra giá trị cao hơn.

Khánh thành nhà máy bán dẫn tại Bắc Ninh vào năm 2023 với số vốn hơn 520 triệu USD, Amkor Technology (Mỹ) quyết định tăng vốn thêm 1,6 tỷ USD chưa đầy một năm sau đó, sớm hơn 11 năm so với kế hoạch ban đầu. Hiện nay, tập đoàn này cũng đang dự kiến nhân đôi công suất nhà máy vào quý III/2027.

Song song với việc mở rộng các dự án hiện hữu, ngày càng nhiều mắt xích của chuỗi giá trị bán dẫn bắt đầu xuất hiện cùng với nền công nghiệp điện tử vốn đã được tích lũy trong nhiều năm ở địa phương này.

Đầu năm 2026, FPT công bố thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói chip bán dẫn tại khu công nghiệp Yên Phong II-C, cũng chính là nơi Amkor đặt nhà máy. Giai đoạn đầu có quy mô 1.600m², với các dây chuyền kiểm tra chức năng và hệ thống kiểm tra độ tin cậy. Giai đoạn tiếp theo dự kiến mở rộng thêm các công nghệ đóng gói và nâng công suất lên hàng tỷ sản phẩm mỗi năm

Những chuyển động này diễn ra trên nền tảng công nghiệp đặc biệt thuận lợi. Tính đến tháng 6/2026, các khu công nghiệp trên địa bàn Bắc Ninh có 2.297 dự án thứ cấp còn hiệu lực, tổng vốn đăng ký khoảng 45,5 tỷ USD. Riêng khu vực FDI có hơn 1.672 dự án, tổng vốn đăng ký gần 41 tỷ USD.

Theo Sở Khoa học và công nghệ tỉnh Bắc Ninh, đến nay địa phương đã hình thành danh mục 33 dự án liên quan đến ngành bán dẫn, từ sản xuất vật liệu, thiết bị đến các sản phẩm, linh kiện phụ trợ với tổng vốn đầu tư đăng ký hơn 2,742 tỷ USD.

Hiện nay, tỉnh đang tìm cách nâng cấp một nền sản xuất điện tử đã có quy mô lớn, mạng lưới doanh nghiệp dày và khả năng kết nối với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo Deloitte, sự hiện diện của những tên tuổi hàng đầu cho thấy Bắc Ninh không đơn thuần là địa bàn sản xuất điện tử mà đã bước vào những công đoạn cốt lõi của chuỗi giá trị bán dẫn.

Tại hội thảo về định hướng quy hoạch và giải pháp đưa Bắc Ninh trở thành trung tâm sản xuất, đóng gói, kiểm thử sản phẩm chip bán dẫn, tỉnh đặt mục tiêu đào tạo 30 nghìn lao động cho ngành bán dẫn đến năm 2030. Tầm nhìn đến năm 2050 là hình thành ít nhất 30 doanh nghiệp thiết kế chip, ba nhà máy chế tạo chip và 25 nhà máy đóng gói, kiểm thử.

Nếu những mục tiêu này được thực hiện, cấu trúc ngành bán dẫn tại Bắc Ninh sẽ có sự thay đổi đáng kể. Địa phương sẽ tiến từ việc tiếp nhận một số công đoạn của chuỗi cung ứng sang xây dựng nhiều lớp năng lực có khả năng bổ trợ lẫn nhau.

Đặc biệt, một doanh nghiệp Việt Nam như FPT tham gia đồng thời vào thiết kế chip, đào tạo nhân lực và đóng gói, kiểm thử có thể tạo thêm kết nối giữa các công đoạn trong chuỗi giá trị. Nhà máy của FPT tại Bắc Ninh cũng được định hướng phát triển các công nghệ đóng gói tiên tiến và kiểm thử cho những dòng chip phục vụ IoT, ô tô và SoC AI tại biên.

Vấn đề còn lại là làm thế nào để những mắt xích này kết nối được với nhau. Một hệ sinh thái bán dẫn không hình thành chỉ từ số lượng nhà máy. Nó cần doanh nghiệp thiết kế, cơ sở nghiên cứu, nhà cung cấp vật liệu và thiết bị, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, đơn vị kiểm thử, trường đại học, trung tâm đào tạo cùng các dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu.

Đây cũng là lý do bài toán của Bắc Ninh trong giai đoạn tiếp theo sẽ phức tạp hơn bài toán thu hút FDI trước đây.

Môi trường quyết định đường dài ở Bắc Ninh

Từ góc nhìn của Deloitte Việt Nam, yếu tố quyết định đối với các dự án bán dẫn có vòng đời 20 - 30 năm là khả năng dự báo.

Theo ông Bùi Ngọc Tuấn, Phó tổng giám đốc dịch vụ tư vấn thuế Deloitte Việt Nam, nhà đầu tư quan tâm đến tính ổn định của chính sách, sự nhất quán khi áp dụng ưu đãi và khả năng xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai.

Điều này đặc biệt quan trọng khi ngành bán dẫn đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Một tập đoàn có thể cân nhắc nhiều địa điểm trước khi quyết định đặt một cơ sở sản xuất, sau đó tiếp tục xem xét mở rộng nếu môi trường đầu tư đáp ứng được yêu cầu.

Vì vậy, lợi thế của Bắc Ninh cần được nhìn rộng hơn chi phí đầu tư hay quỹ đất. Thời gian cấp phép, giải phóng mặt bằng, thủ tục hành chính, thông quan và khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý đều có thể ảnh hưởng tới tiến độ một dự án. Với những dự án công nghệ cao có giá trị đầu tư lớn, mỗi điểm nghẽn trong quá trình triển khai đều có thể làm thay đổi bài toán hiệu quả.

Một chính sách tốt vì thế cần đi cùng khả năng thực thi tốt. Đây cũng là lý do Deloitte Việt Nam nhấn mạnh cơ chế đối thoại thường xuyên giữa chính quyền và doanh nghiệp. Khi những vấn đề phát sinh được nhận diện sớm và xử lý nhanh, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để đưa ra các quyết định đầu tư dài hạn.

Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu cũng đang thay đổi cách các tập đoàn đa quốc gia tính toán hiệu quả đầu tư, sự rõ ràng và nhất quán của chính sách càng trở nên quan trọng.

Bắc Ninh vì thế cần chuyển từ tư duy tạo ra một môi trường đủ hấp dẫn để đón dự án sang xây dựng một môi trường đủ tin cậy để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư, mở rộng và kéo theo những doanh nghiệp khác.

Tín hiệu tích cực là trong năm 2025, Bắc Ninh là một trong năm tỉnh có chất lượng điều hành tốt nhất cả nước, theo đánh giá chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI). Năm trên chín chỉ số thành phần cũng nằm trong nhóm 10 địa phương dẫn đầu cả nước.

Liên kết các mắt xích trong hệ sinh thái ngành bán dẫn

Một trung tâm bán dẫn cũng cần một lớp doanh nghiệp nội địa đủ năng lực cung cấp sản phẩm và dịch vụ cho các tập đoàn lớn, đây hiện vẫn là một khoảng trống tại Bắc Ninh.

Sự hiện diện của các tập đoàn đa quốc gia đã tạo ra mạng lưới sản xuất điện tử quy mô lớn nhưng mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào các khâu có hàm lượng công nghệ cao vẫn còn hạn chế.

Bài toán vì vậy là tạo ra khả năng để một nhà máy mới kéo theo nhiều doanh nghiệp khác. Các nhà cung cấp vật liệu, thiết bị, linh kiện, dịch vụ kỹ thuật, tự động hóa, phần mềm và logistics chuyên biệt có thể trở thành lớp doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp từ sự phát triển của ngành bán dẫn.

Khi đó, hiệu quả của FDI sẽ được đo bằng khả năng tạo ra liên kết trong nền kinh tế thay vì chỉ nằm ở quy mô vốn đăng ký.

Bắc Ninh cũng cần tính đến một yêu cầu ngày càng rõ trong quyết định đầu tư của các tập đoàn toàn cầu là tiêu chuẩn xanh. Năng lượng ổn định, nước chất lượng cao, xử lý nước thải, quản lý chất thải và khả năng đáp ứng các cam kết ESG đang dần trở thành một phần của năng lực cạnh tranh công nghiệp.

Đối với bán dẫn, yêu cầu này càng rõ do các nhà máy cần hệ thống hạ tầng kỹ thuật rất cao, trong đó có nguồn điện ổn định và nước siêu tinh khiết.

Đây là một trong những lý do việc quy hoạch không gian dành cho ngành bán dẫn cần được tính toán khác với các khu công nghiệp thông thường. Hạ tầng cần phải đáp ứng những tiêu chuẩn đặc thù của một ngành công nghệ cao.

Trong số các điểm nghẽn hiện nay, nhân lực là một trong những bài toán khó. Mục tiêu 30.000 lao động bán dẫn đến năm 2030 đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống đào tạo. Đặc biệt, khoảng thiếu hụt lớn nhất nằm ở những kỹ sư có năng lực chuyên sâu về thiết kế, chế tạo và các công nghệ bán dẫn tiên tiến.

Nếu các dự án tiếp tục tăng vốn, đồng thời những doanh nghiệp mới gia nhập, nhu cầu nhân lực sẽ tăng nhanh hơn nhiều so với khả năng đào tạo theo cách truyền thống.

Mô hình hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp vì thế cần được cụ thể hóa. Doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào thiết kế chương trình đào tạo, cung cấp chuyên gia, tổ chức thực hành và xác định những nhóm kỹ năng cần thiết.

Các phòng thí nghiệm dùng chung, trung tâm đổi mới sáng tạo gắn với khu công nghiệp và chương trình đào tạo theo nhu cầu tuyển dụng có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa nhà trường và dây chuyền sản xuất.

Kinh nghiệm của FPT cũng cho thấy doanh nghiệp đang phải chủ động tham gia vào bài toán này. Tập đoàn đặt mục tiêu đào tạo 10.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030, đồng thời phát triển các chương trình đào tạo từ đại học đến các chương trình chuyên sâu và hợp tác quốc tế.

Nếu Bắc Ninh có thể kết nối năng lực đào tạo của các trường với nhu cầu nhân lực thực tế từ Amkor, Hana Micron, FPT và các doanh nghiệp trong hệ sinh thái, mục tiêu về số lượng nhân lực sẽ có cơ sở trở thành năng lực sản xuất thực tế.

Sự liên kết giữa FDI và doanh nghiệp trong nước, giữa nhà trường và doanh nghiệp, giữa sản xuất và R&D, giữa hạ tầng công nghiệp và tiêu chuẩn công nghệ cao, giữa chính sách và năng lực thực thi cũng là bài toán quan trọng.

Theo Deloitte, bên cạnh các dự án sản xuất, đóng gói và kiểm thử, Bắc Ninh có thể tiếp tục thu hút các trung tâm R&D, doanh nghiệp thiết kế chip, công nghiệp hỗ trợ, các nhà cung cấp vật liệu, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sức cạnh tranh của một trung tâm bán dẫn không chỉ nằm ở quy mô của một nhà máy mà ở mức độ hoàn chỉnh của toàn bộ chuỗi giá trị.

Nếu giải được bài toán này, Bắc Ninh sẽ có cơ hội chuyển từ một trung tâm sản xuất điện tử lớn thành một cực bán dẫn có chiều sâu hơn tại miền Bắc.