Biến công nghệ thành 'nhiên liệu' tăng năng suất lao động

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng lớn đạt được các mục tiêu rất cao, quyết tâm thực hiện hai mục tiêu chiến lược 100 năm thành công. Yêu cầu cấp bách hiện nay là thực hiện bằng được mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số bền vững.

Để duy trì mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định việc chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng dựa trên cơ sở nâng cao năng suất lao động, chất lượng nguồn nhân lực, đột phá vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong đó, năng suất lao động là chỉ tiêu tổng hợp phản ánh hiệu quả sử dụng các nguồn lực và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế; là thước đo đánh giá trình độ phát triển và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. 

Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề xã hội, vấn đề con người và chất lượng của sự phát triển, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại buổi trao đổi trong khuôn khổ Đại hội Công đoàn ngày 5/6 mới đây. 

Tuy nhiên, năng suất lao động của Việt Nam còn thấp so với tiềm năng và so với các nước trong khu vực và thế giới dù đã tiếp tục được cải thiện. 

Đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu càng trở nên gay gắt, khoa học - công nghệ thay đổi rất nhanh, tri thức được cập nhật liên tục, yêu cầu về năng suất, chất lượng, kỹ năng nghề nghiệp của người lao động sẽ ngày càng cao, để đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn và yêu cầu của sự phát triển, Thủ tướng nhấn mạnh.

GS.TS. Nguyễn Văn Phú và PGS.TS. Tô Thế Nguyên, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong nghiên cứu mới nhất đánh giá, tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2010 - 2024 có xu hướng ổn định nhưng chịu tác động rõ rệt từ các cú sốc bên ngoài.

Phân tích cho thấy tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa trên ba trụ cột gồm FDI và xuất khẩu, ổn định kinh tế vĩ mô và cải thiện năng suất tổng hợp (TFP), tuy nhiên TFP chưa trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo.

Hai nhà nghiên cứu nhấn mạnh, Việt Nam cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng, đòi hỏi phải đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, tăng đầu tư cho R&D, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.

Đồng thời, chuyển đổi số cần được coi là một động lực trung tâm, thông qua việc phát triển hạ tầng số, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Phải biến công nghệ thành năng suất

Ở góc nhìn đại diện cho nhiều doanh nghiệp, TS.Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, khẳng định, tăng năng suất bền vững đòi hỏi phải chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo thực chất.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy có 6 điểm nghẽn cần phải hóa giải, như điểm nghẽn về tư duy chiến lược, tức là doanh nghiệp thấy chuyển đổi số cần thiết nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Việc chuyển đổi này không chỉ là chuyển giấy tờ sang hệ thống số mà đòi hỏi quy trình. 

Đồng thời, về chi phí và dòng tiền, dù có nhiều sản phẩm công nghệ nhưng chi phí đầu tư vẫn là rào cản lớn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, ông Quốc Anh cho biết tại hội thảo về thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số của Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội mới đây.

Không chỉ vậy, theo vị lãnh đạo này, doanh nghiệp còn thiếu nhân lực hiểu đồng thời ba ngôn ngữ là ngôn ngữ kinh doanh, ngôn ngữ công nghệ và ngôn ngữ dữ liệu hay thiếu dữ liệu “sạch” bởi dữ liệu còn phân tán ở nhiều lĩnh vực (kế toán, bán hàng, kho vận, bảo hiểm...). Điều này khiến doanh nghiệp khó dự báo thị trường hay tiếp cận vốn.

“Chuyển đổi số phải đi vào bài toán năng suất thay vì phong trào. Do đó, cần phải xây dựng bản đồ dữ liệu doanh nghiệp nhỏ và vừa, phát triển tài chính đổi mới sáng tạo, xây dựng lực lượng hạt nhân chuyển đổi số trong từng doanh nghiệp và thiết lập cơ chế thử nghiệm thực thụ”.

Chia sẻ cùng quan điểm với ông Quốc Anh, TS. Vũ Hoàng Linh, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng “tâm lý kỳ vọng quá nhiều vào AI hay đổi mới sáng tạo là có thật, đặc biệt với những doanh nghiệp chưa ứng dụng nhiều”.

Tuy nhiên, công nghệ không tự động làm gia tăng năng suất. Việc doanh nghiệp triển khai và hấp thụ công nghệ như thế nào mới là quan trọng.

Theo ông, doanh nghiệp thường mắc phải một số sai lầm như số hóa sơ sài, tức là chỉ đơn thuần chuyển từ giấy tờ sang file PDF hay bán hàng trên TikTok mà chưa thực sự thay đổi quy trình vận hành dựa trên dữ liệu; chạy theo công nghệ, đầu tư vào phần mềm AI đắt nhất nhưng không gắn với bài toán tối ưu hóa kinh doanh của chính mình. 

Bên cạnh đó, sai lầm còn nằm ở việc coi AI là công cụ thay thế con người khi doanh nghiệp lại chỉ nghĩ đến việc giảm nhân sự, giảm chi phí thay vì dùng AI để tăng năng lực nhân sự và tối ưu hóa quản lý.

Để hỗ trợ doanh nghiệp đạt hiệu quả cao hơn, ông Linh đề xuất, xác định mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp thông qua bộ chỉ số (về số, về AI) để có biện pháp hỗ trợ phù hợp; hỗ trợ theo chuỗi giá trị hoặc cụm ngành thay vì từng doanh nghiệp đơn lẻ.

“Một doanh nghiệp chuyển đổi số thành công nhưng đối tác, khách hàng không chuyển đổi thì cũng không tạo ra hiệu quả tổng thể”, ông phân tích. 

Trong bức tranh đó, chính phủ số phải thực sự giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp chứ không phải tạo thêm gánh nặng.

Ngoài ra, “cần tạo ra các sandbox chính sách về AI vì chúng ta vẫn đang ở giai đoạn bắt đầu nên cần vừa làm vừa rút kinh nghiệm để có kết quả tốt hơn. Công nghệ chỉ là chất xúc tác, chính sách phải giúp doanh nghiệp biến công nghệ thành năng suất”, ông Linh nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp và đào tạo, PGS. TS Bùi Quang Tuyến, Giám đốc Học viện Viettel, khẳng định, mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam sẽ tập trung vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này đồng nghĩa với tăng trưởng dựa trên nguồn nội sinh mà gốc của nội sinh chính là nguồn nhân lực chất lượng cao. 

Trong thời gian tới, cần ưu tiên nhóm kỹ năng về năng lực số và AI (kỹ năng dành cho đại đa số người lao động để tăng năng suất), năng lực đổi mới sáng tạo gắn với công nghệ số, năng lực học tập và thích ứng. 

Ông đề xuất, với các trường đại học, cần nắm rõ nhu cầu doanh nghiệp để đầu tư hạ tầng số, xây dựng học liệu số và đội ngũ "giảng viên số", xây dựng các phòng Lab để sinh viên trải nghiệm mô hình thực tiễn ngay tại trường. Đồng thời, cần đổi mới chương trình đào tạo, bám sát nhu cầu thực tế nhanh hơn nữa.