Bộ Công thương muốn vẽ lại khung giờ điện

Điện mặt trời làm ‘lệch pha” phụ tải

Bộ Công thương vừa công bố dự thảo quyết định quy định lại khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia — một thay đổi kỹ thuật nhưng có thể có tác động rộng tới chi phí sản xuất, chiến lược vận hành của các nhà máy và cách thị trường điện phản ứng với năng lượng tái tạo.

Dự thảo đề xuất phân chia khung giờ cao điểm theo mùa, rút ngắn hoặc dịch chuyển các dải giờ so với quy định hiện hành, nhằm phản ánh “hình dạng” mới của biểu đồ phụ tải sau khi điện mặt trời và phụ tải công nghiệp tăng mạnh thời gian qua.

Cụ thể, từ tháng 1 - 4 và từ tháng 9 - 12, khung giờ cao điểm sẽ là từ 14h00 đến 19h00 trong các ngày từ thứ Hai đến thứ Bảy, khung giờ thấp điểm áp dụng từ 00h00 đến 6h00 tất cả các ngày trong tuần.

Lý do kỹ thuật là biểu đồ phụ tải hiện hữu đã “lệch pha” so với trước đây. Từ năm 2019, công suất điện mặt trời tăng nhanh; nguồn này đạt đỉnh giữa trưa (khoảng 11h–13h) rồi giảm mạnh vào buổi chiều, trong khi phụ tải hệ thống (đặc biệt là phụ tải công nghiệp) tiếp tục tăng và đạt cực đại vào cuối buổi chiều hoặc buổi tối.

Kết quả là khung giờ cao điểm buổi sáng (vốn được thiết kế khi điện mặt trời chưa phổ biến như thời gian qua) không còn trùng với thời điểm hệ thống cần huy động nguồn bổ sung lớn nhất.

Bên cạnh đó, hồ sơ kỹ thuật dựa trên số liệu giám sát năm 2025 cho thấy khác biệt rõ rệt giữa các tháng mùa hè (tháng 5–8) và các tháng còn lại.

Theo đó, mùa hè xuất hiện hai đỉnh là khoảng thời gian giữa chiều (khoảng 14h30–16h30) và buổi tối (19h30–22h30). Các tháng còn lại có một đỉnh kéo dài hơn vào khoảng 14h00–19h00.

Thực tế này tạo ra hai hệ quả vận hành: buổi trưa hệ thống được “đỡ” bởi nguồn mặt trời, còn buổi tối hệ thống phải dựa vào nguồn truyền thống. Từ đây, dự thảo đặt mục tiêu nâng cao hệ số phụ tải — tức làm “phẳng” đường cong tiêu thụ — bằng cách dịch chuyển khung giờ cao điểm để phản ánh thời điểm căng thẳng thực sự của lưới.

Hồ sơ dự thảo dẫn phân tích ngày phụ tải kỷ lục 4/8/2025 để minh họa.

Khi loại bỏ đóng góp của điện mặt trời và điện gió, biểu đồ huy động cho thấy hệ thống phải dựa gần như hoàn toàn vào các nguồn truyền thống trong khung 19h30–23h00. Trong giai đoạn này, hệ thống buộc phải huy động than, khí hoặc các nguồn có chi phí cao hơn, làm tăng chi phí vận hành và rủi ro thiếu hụt trong các đợt nắng nóng cực đoan.

Vì vậy, khung giờ cao điểm mùa hè được thiết kế gồm hai dải — một dải giữa chiều khi điện mặt trời suy giảm nhưng phụ tải vẫn cao, và một dải tối khi nguồn tái tạo gần như không còn đóng góp — nhằm giảm huy động nguồn đắt đỏ vào giờ tối và tạo tín hiệu giá để điều chỉnh hành vi tiêu thụ.

Văn bản dự thảo trực tiếp đối chiếu với quy định hiện hành trong Thông tư 16/2014/TT‑BCT, vốn thiết lập khung giờ cố định phù hợp với biểu đồ phụ tải trước khi nguồn tái tạo phổ biến.

Thông tư 16/2014 quy định rõ ràng khung giờ theo ngày: “giờ cao điểm từ 9h30 đến 11h30; từ 17h00 đến 20h00”, và “giờ thấp điểm từ 22h00 đến 4h00”. Trong khi đó, dự thảo chuyển trọng tâm cao điểm sang buổi chiều‑tối và mở rộng khung thấp điểm sang 00h00–6h00 — thay đổi không chỉ về giờ mà còn về cách nhìn nhận nhịp vận hành theo mùa.

Về bản chất, quy định cũ là khung cố định còn quy định mới là khung động theo mùa, phản ánh rằng điện mặt trời đẩy công suất đỉnh lên giữa trưa, còn nhu cầu thực sự cần bù rơi vào buổi chiều‑tối.

Hệ quả trực tiếp là chi phí năng lượng cho khu vực sản xuất/kinh doanh có thể thay đổi - trong đó nếu doanh nghiệp không điều chỉnh lịch sản xuất sẽ chịu giá cao điểm mới, ngược lại nếu linh hoạt, doanh nghiệp có thể giảm chi phí bằng cách dịch ca hoặc đầu tư lưu trữ.

Một điểm quan trọng về phạm vi, theo dự thảo, là cơ chế khung giờ theo thời gian sử dụng áp dụng cho phụ tải sản xuất và kinh doanh, trong khi phụ tải sinh hoạt vẫn được tính theo bậc thang. Cụ thể, thành phần phụ tải công nghiệp chiếm khoảng 51%, còn sinh hoạt khoảng 33% — nghĩa là khu vực công nghiệp và dịch vụ sẽ chịu phần lớn tác động trực tiếp của thay đổi này.

Với khung giờ cao điểm mới, doanh nghiệp có thể đối mặt với chi phí năng lượng cao hơn nếu không điều chỉnh lịch sản xuất. Ngược lại, giá cao điểm cũng là động lực để doanh nghiệp dịch chuyển sản xuất sang giờ bình thường hoặc thấp điểm, hoặc cân nhắc đầu tư vào lưu trữ năng lượng và giải pháp tự cân bằng nguồn-tải.

Tuy nhiên, hồ sơ không kèm theo các biện pháp hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi, nên khả năng thích ứng sẽ khác nhau giữa các ngành và quy mô doanh nghiệp.

Tín hiệu giá và kỷ luật vận hành

Có thể thấy, thay đổi khung giờ không chỉ là chuyện “đồng hồ tính tiền điện”. Trong bối cảnh Quyết định 14/2025/QĐ‑TTg đã tái cấu trúc biểu giá bán lẻ, cơ chế giá theo khung giờ trở thành công cụ điều tiết hành vi tiêu thụ.

Khi giá phản ánh đúng thời điểm căng thẳng của hệ thống, quyết định vận hành và đầu tư của các bên tham gia thị trường sẽ thay đổi — từ nhà máy, nhà phân phối đến các nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ.

Ở mức hệ thống, mục tiêu của đề xuất nêu trên hàm chứa ý nghĩa tái lập kỷ luật vận hành: giảm huy động nguồn truyền thống vào giờ đắt đỏ, tận dụng tối đa nguồn tái tạo khi có, và khuyến khích phát triển lưu trữ để bù đắp khi nguồn tái tạo suy giảm.

Nhưng để đạt được điều đó, thay đổi khung giờ cần được đồng bộ với các cơ chế thị trường khác — thị trường điện, cơ chế bù trừ, và chính sách khuyến khích lưu trữ — nếu không, hiệu quả mong đợi có thể bị hạn chế.

Dự thảo nêu rõ trách nhiệm của EVN và NSMO trong việc theo dõi biểu đồ phụ tải và đề xuất điều chỉnh hàng năm, nhưng không nêu chi tiết lộ trình triển khai hay các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp.

Đồng thời, còn không ít câu hỏi chờ lời đáp khi dự thảo được chấp thuận, có hiệu lực áp dụng như các doanh nghiệp công nghiệp điều chỉnh lịch sản xuất rao, liệu thị trường lưu trữ có phát triển đủ nhanh để giảm áp lực huy động nguồn truyền thống.

Dự thảo quyết định của Bộ Công thương là phản ứng kỹ thuật cần thiết trước một biểu đồ phụ tải đã đổi hình. Khung giờ mới nhằm mục tiêu cân bằng giữa tích hợp năng lượng tái tạo và đảm bảo an ninh cung ứng, đồng thời gửi tín hiệu giá rõ ràng tới khu vực sản xuất.

Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào khả năng thích ứng của doanh nghiệp, sự đồng bộ của các cơ chế thị trường và các chính sách hỗ trợ bổ sung. Việc “vẽ lại” khung giờ là bước quan trọng trong chuỗi giải pháp cần thiết để vận hành một hệ thống điện ngày càng phụ thuộc vào thời tiết.

Theo Quyết định 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025 về giá bán điện, biểu giá bán lẻ điện được quy định theo giờ đối với khu vực sản xuất và kinh doanh. Trong đó, giá điện giờ cao điểm ở các mức điện áp có thể cao gấp đôi hoặc hơn so với giờ bình thường (ví dụ khoảng 3.266–3.640 đồng/kWh vào giờ cao điểm, so với 1.146–1.300 đồng/kWh vào giờ thấp điểm), chưa gồm thuế giá trị gia tăng.

Chênh lệch này khiến việc dịch chuyển khung giờ cao điểm sang thời điểm phù hợp với thực tế hệ thống càng ảnh hưởng lớn đến chi phí sản xuất – kinh doanh, khi các doanh nghiệp chịu mức giá cao hơn nếu hoạt động trong giờ căng thẳng của hệ thống