BUV: Xây dựng văn hóa AI có trách nhiệm, sẵn sàng cho nguồn nhân lực tương lai

Sau mỗi giờ lên lớp, Diệu Nga, sinh viên năm ba chương trình Khoa học máy tính, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) thường “làm bạn” với các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như Gemini hay ChatGPT. Nga cho biết, AI được sử dụng để ôn bài, cũng như tìm hiểu, nghiên cứu về các chủ đề mới, phục vụ việc tự học.

“Em sử dụng AI khá thường xuyên, đặc biệt là trong những giai đoạn cao điểm cần xử lý khối lượng kiến thức lớn hay lên phương án thiết kế kiến trúc cho dự án. AI giúp đẩy nhanh tiến độ và tối ưu hóa hiệu suất làm việc”, nữ sinh này kể lại.

Câu chuyện của Diệu Nga không hiếm gặp, nhất là khi AI tạo sinh đã bắt đầu phổ biến tại Việt Nam từ cách đây 4 năm. Điều đáng nói là cách mà nữ sinh này đang ứng dụng AI trong việc học tập tại BUV: công khai, minh bạch, không cần giấu diếm.

Theo Stanford AI Index 2026, hơn 80% học sinh, sinh viên tại Mỹ đã sử dụng AI phục vụ học tập, nhưng chỉ khoảng một nửa số trường học ban hành chính sách cụ thể và mới chỉ có 6% giáo viên cho rằng các chính sách này đủ rõ ràng.

Trong khi đó, báo cáo Microsoft Work Trend Index 2026 gọi đây là “nghịch lý chuyển đổi”, khi 65% người sử dụng AI lo ngại sẽ bị tụt lại nếu không ứng dụng công nghệ mới, nhưng chỉ 13% cảm thấy mình được khuyến khích đổi mới cách thức làm việc.

Điều này cho thấy một thực trạng, nếu thiếu khung quản trị, các trường đại học thường rơi vào hai thái cực: cấm đoán cực đoan, hoặc thả nổi hoàn toàn.

“Giải pháp đúng không phải là cấm AI, mà là hướng dẫn sinh viên sử dụng AI một cách minh bạch, có trách nhiệm và có tư duy phản biện”, PGS. Ali Al-Dulaimi, Trưởng khoa Khoa học máy tính và Công nghệ tại BUV nhận định. Theo ông, cấm đoán chỉ khiến sinh viên dùng AI trong “bóng tối”, mất đi cơ hội được cọ xát với môi trường làm việc của tương lai.

BUV từ lâu đã ban hành Thang đánh giá AI trong học tập (Artificial Intelligence Assessment Scale - AIAS), chia việc sử dụng AI thành 5 cấp độ. Tùy thuộc vào từng học phần, giảng viên sẽ thiết lập mức độ được phép sử dụng AI. Nhờ đó, sinh viên hiểu rõ ranh giới của “sự hỗ trợ” và phần việc bắt buộc phải dùng năng lực tư duy tự thân.

Kết quả mang lại rất đáng ngạc nhiên. Hầu như sinh viên không vi phạm, hành vi học tập thay đổi từ đối phó sang chủ động. Theo PGS. Ali Al-Dulaimi, sinh viên tại BUV đã học cách phản biện với AI, tối ưu hóa câu lệnh (prompt) và quan trọng nhất là chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng của mình.

Cùng với AIAS, BUV cũng trở thành trường đại học đầu tiên tại Việt Nam triển khai Codio, nền tảng học tập dành riêng cho khối ngành công nghệ. Với môi trường lập trình trực tuyến và chấm điểm tự động, Codio sẽ phát hiện việc người học sao chép, đồng thời cung cấp phản hồi gần như tức thời. Sinh viên được rèn luyện kỹ năng thực hành theo chuẩn doanh nghiệp ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Ngay cả với đội ngũ giảng viên, sự dịch chuyển cũng diễn ra mỗi ngày. Thông qua chương trình nâng cao năng lực “AI Skills Elevation Initiative”, BUV hỗ trợ đội ngũ cán bộ chuyển từ trạng thái làm quen, sang ứng dụng AI một cách thành thạo.

“Chúng tôi không xem AI đơn thuần là một công cụ, cũng không coi đây là một mối đe dọa cần phải cấm đoán. Thay vào đó, chúng tôi nhìn nhận AI như một quá trình chuyển đổi toàn diện của giáo dục đại học, từ giảng dạy, đánh giá, cho đến khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực”, Trưởng khoa Khoa học máy tính và Công nghệ BUV nhấn mạnh.

Thay vì lo sợ AI làm suy giảm năng lực của người học, các giảng viên chủ động thiết kế lại bài tập. Trí tuệ nhân tạo cũng đảm nhận việc chấm điểm tự động, đưa ra các gợi ý khi chữa bài. Nhờ đó, các giảng viên có thêm quỹ thời gian để tập trung vào các hoạt động mang tính gắn kết hơn như: cố vấn, truyền cảm hứng và hướng dẫn nghiên cứu.

“Chúng tôi không xem AI đơn thuần là một công cụ, cũng không coi đây là một mối đe dọa cần phải cấm đoán. Thay vào đó, chúng tôi nhìn nhận AI như một quá trình chuyển đổi toàn diện của giáo dục đại học, từ giảng dạy, đánh giá, cho đến khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực”, Trưởng khoa Khoa học máy tính và Công nghệ BUV nhấn mạnh.

Dù trí tuệ nhân tạo đã xuất hiện trên các giảng đường ngày một nhiều hơn, nhưng bức tranh toàn cảnh về nguồn nhân lực AI tại Việt Nam vẫn còn những khoảng trống.

Báo cáo của ITviec năm 2025 cho thấy, 73% doanh nghiệp Việt Nam đã tích hợp AI vào hoạt động, nhưng chỉ 13,8% triển khai thành công ở quy mô lớn. Đáng chú ý, 41% doanh nghiệp gặp khó khăn khi tuyển dụng nhân sự có kinh nghiệm thực tiễn về AI.

“Khoảng cách này có thật, nhưng cũng là điều dễ hiểu. Đây không đơn thuần là khoảng cách về công nghệ, mà còn là khoảng cách về mức độ sẵn sàng, cơ chế quản trị, chương trình đào tạo và văn hóa tổ chức”, PGS. Ali Al-Dulaimi phân tích.

Theo vị chuyên gia, có năm nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng doanh nghiệp và các trường đại học đang “nói hai ngôn ngữ khác nhau”.

Nguyên nhân đầu tiên là “độ trễ” mang tính cấu trúc. Một doanh nghiệp có thể triển khai công cụ AI mới trong vài tuần, nhưng vòng đời một chương trình đại học kéo dài từ 3 - 5 năm, trong khi “tuổi thọ” trung bình của một mô hình AI tạo sinh hiện chỉ dưới 24 tháng.

Nguyên nhân thứ hai là đầu ra của các cơ sở giáo dục hiện chưa khớp với thực tế. Doanh nghiệp cần người biết phân tích dữ liệu và quản trị rủi ro từ AI, nhưng nhiều trường đại học vẫn đánh giá năng lực sinh viên qua các bài luận truyền thống.

Bên cạnh đó, cơ chế quản trị trong trường học chưa rõ ràng khiến việc dạy và học AI thiếu đồng bộ. Khảo sát của UNESCO cho thấy dù 9 trên 10 giảng viên đã sử dụng AI, chỉ 19% cơ sở giáo dục có chính sách cụ thể.

Một nguyên nhân khác đến từ việc năng lực của đội ngũ giảng dạy còn hạn chế. Trên toàn cầu, chỉ 13% lãnh đạo các cơ sở giáo dục đánh giá đội ngũ giảng viên của mình có năng lực AI. Dù vậy, Việt Nam đang là điểm sáng khi 80% cơ sở đại học đã triển khai chương trình đào tạo AI cho giảng viên, đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Ả Rập Xê Út.

Cuối cùng, doanh nghiệp quan tâm đến năng suất và hiệu quả, trong khi trường đại học thường tập trung vào chất lượng chương trình học và số tín chỉ. Hai bên thiếu một cơ chế liên kết để đi chung một con đường.

Trước thực trạng này, GS. Rick Bennett, Phó hiệu trưởng kiêm Phó chủ tịch BUV cho rằng, câu hỏi đặt ra với các doanh nghiệp và cơ sở giáo dục hiện nay không còn là có nên ứng dụng AI hay không.

“Vấn đề là làm thế nào để triển khai AI một cách hiệu quả, có trách nhiệm, phù hợp với nguồn lực và mức độ sẵn sàng của từng đơn vị”, ông nhấn mạnh.

Theo GS. Rick Bennett, để giải quyết bài toán nguồn nhân lực, giáo dục đại học không thể chạy theo việc dạy kỹ năng công cụ cơ bản, thứ mà AI có thể cập nhật và thay đổi chỉ trong vài ngày. Thay vào đó, trường đại học cần tập trung xây dựng tư duy chiều sâu và nền tảng lý thuyết vững chắc. Sự chuyển dịch này sẽ giúp sinh viên thích ứng linh hoạt trong kỷ nguyên số, từ đó làm chủ công nghệ thay vì chỉ đi theo sau.

Từ đây, BUV đã tái định vị mục tiêu đào tạo của mình. Nhà trường không chỉ giới hạn AI trong khối ngành công nghệ để đào tạo những kỹ sư thuần túy.

Tầm nhìn của BUV là tạo ra đội ngũ chuyên gia "AI-enabled", những người có kiến thức chuyên ngành sâu sắc trong kinh doanh, tài chính, truyền thông, đồng thời sở hữu khả năng ứng dụng AI như một kỹ năng lõi để giải quyết các bài toán đặc thù của ngành nghề.

Chiến lược này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang khát nhân lực chất lượng cao. Hiện tại, Việt Nam chỉ có khoảng 5.000 đến 7.000 chuyên gia AI, trong khi cần tới tới 150.000-200.000 nhân sự công nghệ mỗi năm. Chiến lược quốc gia đặt mục tiêu có 50.000-100.000 chuyên gia AI vào năm 2030 để đón đầu làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng và FDI.

Các sáng kiến như quỹ học bổng Tech Queens nhằm mở rộng nguồn nhân lực công nghệ nữ của BUV, hay việc đưa sinh viên tham gia trực tiếp các dự án với doanh nghiệp đã và đang trở thành những giải pháp thiết thực.

Sự thay đổi không chỉ nằm ở chương trình học, mà ở chính văn hóa mà nhà trường đang tạo ra. Theo báo cáo của Pearson và AWS, BUV được xem như một điển hình quốc tế về cách quản trị mới về văn hóa AI.

"Mức độ sẵn sàng với AI cuối cùng vẫn được quyết định bởi con người, văn hóa tổ chức và năng lực lãnh đạo, chứ không chỉ bởi bản thân công nghệ”, PGS. Ali Al-Dulaimi chia sẻ.

Theo ông, mục tiêu của văn hóa AI không phải là tự động hóa giáo dục, mà là nâng cao chất lượng giáo dục. Trí tuệ nhân tạo hiện diện để giải phóng con người khỏi những công việc lặp lại, từ đó giúp tạo ra những giá trị không thể sao chép.

Những sinh viên bước ra từ BUV không chỉ biết cách viết một câu lệnh đúng, mà còn biết cách đặt câu hỏi, phản biện và chịu trách nhiệm với từng quyết định của mình.

“AI đóng vai trò nâng cao năng lực của con người, chứ không thay thế con người. Những sinh viên thành công trong tương lai sẽ là những người biết kết hợp khả năng ứng dụng công nghệ với kiến thức chuyên môn, tư duy sáng tạo, kỹ năng giao tiếp và đạo đức nghề nghiệp”, ông khẳng định.