Cầm đồ thế hệ mới 'chiếm sóng' tài chính thay thế

Sau nhiều năm tăng trưởng bùng nổ về số lượng người dùng và sản phẩm, lĩnh vực tài chính thay thế (Alternative finance), bao gồm cầm đồ hiện đại, mua trước trả sau (BNPL), cho vay ngang hàng (P2P lending) và cho vay ngắn hạn (Payday Loan), đã chính thức khép lại giai đoạn phát triển theo chiều rộng để chuyển sang chu kỳ của sự chuẩn hóa, thanh lọc và cạnh tranh bằng chất lượng.

Dữ liệu mới nhất từ FiinGroup cho thấy, quy mô dư nợ của thị trường tài chính thay thế tại Việt Nam đã đạt khoảng 283 nghìn tỷ đồng. Con số này khẳng định vai trò ngày càng lớn của thị trường tài chính thay thế như một mảnh ghép bổ sung ngày càng rõ nét, lấp đầy khoảng trống mà hệ thống ngân hàng truyền thống chưa phục vụ hết .

Nhưng phía sau bức tranh tăng trưởng đầy ấn tượng ấy là một cuộc sàng lọc khốc liệt đang âm thầm diễn ra.

Khi thị trường trưởng thành hơn và hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, lợi thế không còn thuộc về những đơn vị tăng trưởng nhanh nhất, mà thuộc về những doanh nghiệp sở hữu năng lực quản trị rủi ro tốt nhất, nền tảng công nghệ mạnh nhất và khả năng chuyển hóa quy mô thành lợi nhuận bền vững.

Sự trỗi dậy của 'cầm đồ thế hệ mới'

Nổi bật nhất trong hệ sinh thái tài chính thay thế hiện nay là sự chuyển dịch mang tính kiến tạo của phân khúc dịch vụ cầm đồ. Dữ liệu từ FiinGroup cho thấy, lĩnh vực cầm đồ chiếm tới 67,9% thị phần doanh thu toàn ngành vào năm 2025. Nhưng, điểm nhấn đáng chú ý, nếu như trước đây thị trường chủ yếu được vận hành bởi hàng chục nghìn tiệm cầm đồ truyền thống nhỏ lẻ, thì hiện nay các chuỗi cầm đồ thế hệ mới đang dần thay đổi cuộc chơi.

Năm 2020, các cơ sở cầm đồ hiện đại chỉ chiếm khoảng 1,2% tổng số điểm kinh doanh trên thị trường, thì đến năm 2025, tỷ lệ này đã tăng lên 5%. Dù vẫn là con số khiêm tốn về mặt số lượng, nhưng đây lại là nhóm doanh nghiệp đang kiểm soát phần lớn tốc độ tăng trưởng doanh thu và dư nợ.

Sự khác biệt nằm ở mô hình vận hành. Thay vì chỉ cung cấp dịch vụ cầm cố tài sản truyền thống, các chuỗi "cầm đồ thế hệ mới" đã áp dụng hệ thống chấm điểm tín dụng, quản lý dữ liệu tập trung, thẩm định tài sản bằng công nghệ và cung cấp dịch vụ trực tuyến.

Điều này giúp họ mở rộng quy mô khách hàng nhanh hơn đáng kể so với các cửa hàng nhỏ lẻ.

Con số thực tế đã chứng minh: quy mô dư nợ toàn thị trường cầm đồ của các chuỗi "cầm đồ thế hệ mới" đã tăng từ khoảng 3,5 tỷ USD năm 2019 lên 10,3 tỷ USD năm 2025, tức gần gấp ba lần chỉ sau sáu năm.

Theo FiinGroup, động lực tăng trưởng lớn nhất đến từ sản phẩm cho vay bằng đăng ký xe, mô hình cho phép khách hàng vẫn tiếp tục sử dụng phương tiện trong thời gian vay vốn. Đây đang trở thành sản phẩm chủ lực của các chuỗi cầm đồ hiện đại nhờ khả năng tiếp cận lượng khách hàng rất lớn trong nền kinh tế.

Trong nhóm doanh nghiệp dẫn đầu thị trường, F88 tiếp tục là cái tên nổi bật nhất. Theo đó, đến cuối năm 2025, doanh nghiệp này sở hữu khoảng 950 cửa hàng trên toàn quốc, bỏ xa các đối thủ theo sau như Người Bạn Vàng hay Srisawad.

Điều đáng chú ý là F88 không chỉ mở rộng mạng lưới mà còn chứng minh được khả năng biến quy mô thành hiệu quả tài chính thực sự.

Cụ thể, dư nợ cho vay cầm cố của doanh nghiệp đạt 7.216 tỷ đồng vào cuối năm 2025, tăng 57% so với đầu năm. Doanh thu đạt khoảng 3.840 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận trước thuế lên tới 900 tỷ đồng.

Các chỉ số hiệu quả sinh lời cũng cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mô hình cầm đồ hiện đại và nhiều công ty tài chính tiêu dùng truyền thống. Theo đó, ROAA của F88 đạt 11,7%, cao gấp nhiều lần mức trung bình 1,7% của các công ty tài chính tiêu dùng. Trong khi đó, ROAE đạt 32,7%, vượt xa mức bình quân khoảng 10,7%.

Đặc biệt, việc giảm chi phí tín dụng xuống còn 12% cùng tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) chỉ còn 51,7% cho thấy doanh nghiệp đang tiến gần tới các tiêu chuẩn vận hành của những mô hình bán lẻ tài chính hàng đầu trong khu vực.

Nếu cầm đồ hiện đại là điểm sáng về khả năng sinh lời, thì lĩnh vực mua trước trả sau (Buy Now Pay Later - BNPL) lại đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc về mô hình phát triển. Nếu như giai đoạn trước, BNPL là mảnh đất màu mỡ của các fintech startup độc lập, thì đến năm 2025-2026, cục diện đã hoàn toàn thay đổi.

Dù số lượng nền tảng BNPL đang hoạt động tăng từ 4 (năm 2020) lên 14 nền tảng (năm 2025), nhưng động lực tăng trưởng thực sự đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình hợp tác .

Ngày càng nhiều sản phẩm BNPL được tích hợp trực tiếp vào các nền tảng thương mại điện tử, ngân hàng số và ví điện tử như Shopee PayLater, TikTok Shop Pay Later, LazPayLater hay các mô hình hợp tác giữa ngân hàng số với các nhà bán lẻ.

Lý do của sự dịch chuyển này khá rõ ràng. Thay vì phải chi hàng trăm tỷ đồng để tìm kiếm khách hàng mới, các hệ sinh thái số đã sở hữu sẵn hàng triệu người dùng hoạt động thường xuyên. Họ cũng nắm giữ lượng dữ liệu hành vi khổng lồ giúp đánh giá khả năng trả nợ chính xác hơn.

Trong bối cảnh chi phí thu hút khách hàng ngày càng đắt đỏ và yêu cầu quản trị rủi ro ngày càng cao, lợi thế dữ liệu trở thành yếu tố quyết định thành bại của cuộc chơi. Điều này khiến thị trường BNPL đang chuyển từ mô hình fintech độc lập sang mô hình "embedded finance" - tài chính được nhúng trực tiếp vào trải nghiệm tiêu dùng.

Khung pháp lý mới sẽ "tái định hình thị trường"

Một trong những nguyên nhân khiến thị trường tài chính thay thế phân hóa mạnh trong giai đoạn hiện nay nằm ở mức độ hoàn thiện của hành lang pháp lý.

Trong khi các mô hình Payday Loan và BNPL vẫn chưa có khung pháp lý riêng, còn P2P Lending mới được triển khai dưới hình thức thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), thì ngành cầm đồ lại đang hưởng lợi từ hệ thống quy định tương đối rõ ràng. Bước ngoặt quan trọng này đến từ Nghị định 282/2025/NĐ-CP.

Theo FiinGroup, đây là văn bản có ý nghĩa đặc biệt đối với ngành cầm đồ chính quy khi lần đầu tiên giải quyết nhiều khoảng trống pháp lý tồn tại suốt nhiều năm. Theo đó, một trong những điểm đáng chú ý nhất là việc thừa nhận ngoại lệ cho phép không phải lưu giữ tài sản cầm cố nếu các bên có thỏa thuận hợp pháp. Quy định này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho sản phẩm cho vay bằng đăng ký xe, mảng kinh doanh cốt lõi của nhiều chuỗi cầm đồ hiện đại.

Song song đó, Nghị định 282/2025/NĐ-CP cũng tăng cường chế tài xử phạt đối với các mô hình núp bóng cầm đồ để thực hiện cho vay tín chấp hoặc cho vay qua ứng dụng mà không có tài sản bảo đảm. Điều này giúp tạo ra sự phân định rõ ràng hơn giữa hoạt động tài chính hợp pháp và tín dụng đen trá hình.

Bên cạnh đó, việc triển khai đề án 06 và yêu cầu tích hợp xác thực danh tính điện tử thông qua VNeID đang tạo ra áp lực đầu tư đáng kể cho các cửa hàng nhỏ lẻ. Thế nhưng với các chuỗi lớn, đây lại là cơ hội. Bởi lẽ, những doanh nghiệp đã đầu tư sớm vào công nghệ có thể tận dụng dữ liệu số để nâng cao chất lượng thẩm định, giảm rủi ro gian lận và minh bạch hóa hoạt động kinh doanh.

Nói cách khác, cùng một chính sách nhưng đang tạo ra hai tác động trái ngược: gia tăng áp lực cho nhóm nhỏ lẻ và mở rộng lợi thế cạnh tranh cho nhóm dẫn đầu.

Bên cạnh yếu tố công nghệ và pháp lý, thị trường tài chính thay thế còn đang chứng kiến sự thay đổi đáng kể về cơ cấu khách hàng. Theo dữ liệu từ FiinGroup, hiện nhóm người trưởng thành từ 22-50 tuổi vẫn là tệp khách hàng cốt lõi với khoảng 43 triệu người, tương đương gần 69% dân số trưởng thành.

Tuy nhiên, tâm điểm của giai đoạn tăng trưởng tiếp theo lại nằm ở gen Z. Với quy mô khoảng 20,5 triệu người, đây là thế hệ sinh ra cùng internet, quen thuộc với giao dịch số và có quan điểm cởi mở hơn đối với tín dụng tiêu dùng. Khác với thế hệ gen Y vốn thận trọng và ưu tiên tích lũy trước khi chi tiêu, nhiều người thuộc gen Z xem tín dụng là một công cụ hỗ trợ trải nghiệm cuộc sống và đáp ứng nhu cầu tức thời.

Đặc điểm này khiến các sản phẩm tài chính số, BNPL hay các dịch vụ vay vốn trực tuyến có sức hấp dẫn đặc biệt đối với nhóm khách hàng trẻ.

Tuy nhiên, điều đó cũng đặt ra yêu cầu mới cho các tổ chức tài chính. Bởi lẽ, thế hệ gen Z không chỉ tìm kiếm nguồn vốn mà còn đòi hỏi trải nghiệm liền mạch, tốc độ xử lý nhanh và khả năng tương tác hoàn toàn trên nền tảng số. Điều này buộc các doanh nghiệp tài chính thay thế phải tái thiết kế sản phẩm, quy trình và cách tiếp cận khách hàng nếu muốn duy trì khả năng cạnh tranh trong thập niên tới.

Theo dự báo của FiinGroup, thị trường tài chính thay thế Việt Nam vẫn còn dư địa tăng trưởng lớn trong giai đoạn 2025-2030.

Ở kịch bản tích cực nhất, khi kinh tế phục hồi mạnh, thu nhập hộ gia đình cải thiện và khung pháp lý cho fintech được hoàn thiện đồng bộ, tổng dư nợ toàn ngành có thể tăng trưởng kép 22-25% mỗi năm.

Trong kịch bản cơ sở, tốc độ tăng trưởng được dự báo ở mức 17-20%, với dòng vốn ngày càng tập trung vào những doanh nghiệp có năng lực vốn và hệ thống quản trị rủi ro vượt trội.

Ngay cả trong kịch bản thận trọng nhất, thị trường vẫn có thể duy trì mức tăng trưởng 13-16% mỗi năm. Tuy nhiên, sự phân hóa sẽ trở nên sâu sắc hơn, khi các mô hình thiếu hành lang pháp lý rõ ràng hoặc không đủ nguồn lực đầu tư công nghệ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tồn tại.