CEO là gì? Vì sao CEO có vai trò trung tâm trong quản trị doanh nghiệp?

Giám đốc điều hành (CEO) là một trong những khái niệm quen thuộc nhất khi nói về doanh nghiệp, có thể kể đến một số cái tên như CEO VinGroup Nguyễn Việt Quang, CEO Tập đoàn FPT Nguyễn Văn Khoa, CEO VietJet Air Nguyễn Thị Phương Thảo...

Dù quen thuộc, đây cũng là một khái niệm dễ bị giản lược và hiểu sai. Trong đời sống kinh doanh thường ngày, CEO hay được gắn với hình ảnh người quyền lực nhất, người ra quyết định cuối cùng, thậm chí được đồng nhất với chủ doanh nghiệp.

Cách hiểu này có thể đúng trong một số bối cảnh cụ thể, nhưng lại chưa phản ánh đầy đủ bản chất của vai trò CEO trong quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Khi quy mô doanh nghiệp ngày càng mở rộng, cấu trúc tổ chức trở nên phức tạp hơn và áp lực từ thị trường, nhà đầu tư cùng các bên liên quan ngày càng lớn, vai trò CEO không còn dừng ở việc điều hành hoạt động hằng ngày. CEO trở thành mắt xích trung tâm kết nối chiến lược, con người, hệ thống và trách nhiệm giải trình.

CEO là gì theo chuẩn quản trị quốc tế

CEO là viết tắt của Chief Executive Officer, thường được dịch là giám đốc điều hành. Đây là vị trí điều hành cao nhất trong bộ máy quản lý hằng ngày của doanh nghiệp, chịu trách nhiệm tổ chức triển khai chiến lược đã được hội đồng quản trị thông qua và đảm bảo doanh nghiệp đạt được các mục tiêu kinh doanh đã đặt ra.

Theo cách tiếp cận của OECD về quản trị công ty, CEO là người chịu trách nhiệm điều hành hoạt động của doanh nghiệp trong khuôn khổ chiến lược và sự giám sát của hội đồng quản trị, đồng thời chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả hoạt động trước hội đồng. Cách định nghĩa này đặt CEO vào đúng vị trí trong hệ thống quản trị, với ranh giới rõ ràng giữa vai trò điều hành và vai trò giám sát.

Trong nhiều doanh nghiệp niêm yết và doanh nghiệp có vốn đầu tư tổ chức, CEO thường không phải là người sở hữu doanh nghiệp. Dù vậy, trách nhiệm của CEO vẫn gắn trực tiếp với kết quả kinh doanh, uy tín tổ chức và khả năng thực thi chiến lược trong dài hạn.

Bản chất vai trò của CEO trong quản trị doanh nghiệp

Để hiểu đúng CEO, cần đi vào bản chất của vai trò này thay vì dừng ở chức danh. CEO tồn tại để giải quyết một vấn đề cốt lõi của tổ chức, đó là làm thế nào để biến định hướng chiến lược thành kết quả cụ thể trong thực tế vận hành.

Trong các nghiên cứu về lãnh đạo cấp cao, Harvard Business Review nhiều lần nhấn mạnh rằng công việc quan trọng nhất của CEO nằm ở việc đưa ra các quyết định mang tính đánh đổi trong điều kiện thông tin không đầy đủ và môi trường luôn biến động. Mỗi quyết định chiến lược đều kéo theo việc ưu tiên nguồn lực cho một số hướng đi và chấp nhận từ bỏ những lựa chọn khác. CEO là người chịu trách nhiệm cho những lựa chọn đó.

Một CEO hiệu quả không được đo bằng việc giải quyết bao nhiêu vấn đề chi tiết mỗi ngày, mà được đo bằng khả năng thiết lập đúng trọng tâm, xây dựng đội ngũ phù hợp và tạo ra một hệ thống vận hành có thể tự duy trì hiệu quả trong thời gian dài. Khi CEO sa vào xử lý sự vụ liên tục, tổ chức thường vận hành tốt trong ngắn hạn nhưng thiếu nền tảng để phát triển bền vững.

Chức năng và trách nhiệm chính của CEO

Trong các khung quản trị hiện đại được OECD, IFC và nhiều nghiên cứu của Harvard Business Review đề cập, trách nhiệm của CEO thường xoay quanh bốn trục lớn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.

Trục thứ nhất là chiến lược. CEO tham gia cùng hội đồng quản trị trong việc xây dựng và điều chỉnh chiến lược phát triển của doanh nghiệp, từ lựa chọn thị trường, mô hình kinh doanh đến các ưu tiên dài hạn. CEO cũng là người chịu trách nhiệm truyền tải tinh thần chiến lược đó tới toàn bộ tổ chức.

Trục thứ hai là tổ chức thực thi. CEO thiết kế cấu trúc điều hành, phân bổ nguồn lực và xây dựng các hệ thống quản trị nhằm đảm bảo chiến lược được triển khai nhất quán. Điều này bao gồm việc thiết lập mục tiêu, đo lường hiệu quả và điều chỉnh kịp thời khi môi trường thay đổi.

Trục thứ ba là con người. CEO trực tiếp làm việc với đội ngũ lãnh đạo cấp cao, tuyển chọn và phát triển các vị trí then chốt như CFO (giám đốc tài chính), COO (giám đốc vận hành) hay CHRO (giám đốc nhân sự). Theo nhiều nghiên cứu của Harvard Business School, chất lượng đội ngũ lãnh đạo kế cận là một trong những yếu tố phản ánh năng lực dài hạn của CEO.

Trục thứ tư là đại diện doanh nghiệp. CEO đóng vai trò là gương mặt của tổ chức trước nhà đầu tư, đối tác, cơ quan quản lý và công chúng. Mọi phát ngôn và hành vi của CEO đều có thể tác động trực tiếp tới uy tín và giá trị thương hiệu của doanh nghiệp.

CEO và chủ tịch hội đồng quản trị khác nhau như thế nào

Trong thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam, CEO và chủ tịch hội đồng quản trị thường bị nhầm lẫn hoặc bị nhập làm một. Tuy nhiên, trong các nguyên tắc quản trị công ty được OECD và IFC khuyến nghị, hai vai trò này có chức năng và trách nhiệm khác nhau.

Chủ tịch hội đồng quản trị chịu trách nhiệm dẫn dắt hội đồng quản trị, định hướng chiến lược và giám sát ban điều hành. CEO chịu trách nhiệm điều hành hoạt động hằng ngày và tổ chức thực thi chiến lược đã được phê duyệt.

Sự tách bạch này giúp đảm bảo cơ chế kiểm soát, giảm thiểu rủi ro tập trung quyền lực và nâng cao chất lượng ra quyết định.

Trong trường hợp hai vai trò được giao cho cùng một cá nhân, doanh nghiệp cần có các cơ chế bổ trợ như thành viên hội đồng quản trị độc lập hoặc các ủy ban chuyên trách để cân bằng quyền lực và trách nhiệm.

Vai trò CEO trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam

Vai trò CEO tại Việt Nam mang nhiều đặc thù do lịch sử phát triển và cấu trúc sở hữu của doanh nghiệp. Trong nhiều doanh nghiệp tư nhân, CEO đồng thời là nhà sáng lập hoặc chủ sở hữu. Mô hình này giúp doanh nghiệp linh hoạt và ra quyết định nhanh trong giai đoạn đầu, đặc biệt khi thị trường còn nhiều biến động.

Tuy nhiên, theo các báo cáo về quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam của IFC, khi doanh nghiệp mở rộng quy mô, mô hình tập trung quyền lực vào một cá nhân dễ dẫn tới rủi ro về kế nhiệm, kiểm soát nội bộ và khả năng thu hút nguồn lực bên ngoài. Nhà đầu tư tổ chức thường quan tâm nhiều hơn tới chất lượng quản trị và tính minh bạch trong điều hành.

Một thách thức khác là nhiều CEO dành phần lớn thời gian cho vận hành chi tiết, xử lý công việc hằng ngày thay vì tập trung vào chiến lược và xây dựng hệ thống. Điều này khiến doanh nghiệp phụ thuộc nặng vào một cá nhân và khó mở rộng bền vững.

Trong bối cảnh hội nhập sâu hơn với thị trường quốc tế, vai trò CEO tại Việt Nam đang dần dịch chuyển theo hướng chuyên nghiệp hơn, với trọng tâm là tư duy chiến lược, quản trị rủi ro và phát triển tổ chức dài hạn.

Khi nào doanh nghiệp cần một CEO chuyên nghiệp

Không phải mọi doanh nghiệp đều cần một CEO chuyên nghiệp ngay từ đầu. Tuy nhiên, có những dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp đã đến ngưỡng cần tái cấu trúc vai trò điều hành.

Khi doanh nghiệp tăng trưởng nhanh về quy mô, số lượng nhân sự và thị trường, việc điều hành dựa trên kinh nghiệm cá nhân trở nên kém hiệu quả. Khi nhà sáng lập phải xử lý quá nhiều vấn đề vận hành, khả năng hoạch định chiến lược dài hạn thường bị hạn chế. Khi doanh nghiệp chuẩn bị gọi vốn, niêm yết hoặc hợp tác với đối tác lớn, yêu cầu về chuẩn mực quản trị và minh bạch tăng lên rõ rệt.

Trong những giai đoạn này, việc có một CEO đúng nghĩa không chỉ là thay đổi nhân sự mà là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị và cách vận hành doanh nghiệp.