Chuyển đổi số không phải cuộc đua công nghệ

Khi chuyển đổi số không bắt đầu từ AI

Chỉ cần vài cú nhấp chuột, người ta có thể tìm thấy hàng loạt ví dụ về thành công chuyển đổi số tại Việt Nam: từ các tập đoàn công nghệ lớn đến những startup trong lĩnh vực năng lượng, môi trường, tài chính, giáo dục - nơi AI, blockchain hay Internet vạn vật được tích hợp vào sản phẩm cốt lõi.

Nhưng theo tiến sĩ Đặng Phạm Thiên Duy, Phó chủ nhiệm nhóm bộ môn Đổi mới sáng tạo trong kinh doanh, Khoa Kinh doanh, Trường đại học RMIT Việt Nam, nếu chỉ nhìn vào những ví dụ “đỉnh cao” ấy, chúng ta có thể bỏ lỡ một phần quan trọng của bức tranh. “Phần lớn doanh nghiệp Việt không bắt đầu từ những bài toán công nghệ phức tạp. Họ bắt đầu từ những vấn đề rất đời thường”, ông nói.

Theo vị chuyên gia, các doanh nghiệp thường bắt đầu từ các vấn đề: doanh thu không tăng nhưng chi phí phình to, dữ liệu nằm rải rác ở nhiều nơi, chủ doanh nghiệp ra quyết định dựa nhiều vào cảm tính và các bộ phận thiếu phối hợp. Trong bối cảnh ấy, chuyển đổi số không phải là câu chuyện AI hay blockchain, mà là giúp lãnh đạo nhìn thấy vấn đề sớm hơn, ra quyết định nhanh hơn và kiểm soát hoạt động tốt hơn.

Nếu giản lược bài toán vận hành một tổ chức, ông Duy quy về hai yếu tố căn bản trên bảng cân đối kế toán: doanh thu và chi phí. Tối ưu được hai biến số này, doanh nghiệp mới có thể tồn tại và phát triển.

Theo cách hiểu đó, chuyển đổi số là quá trình hiện thực hóa chiến lược nhằm tăng doanh thu hoặc giảm chi phí thông qua ứng dụng công nghệ. Dòng tiền không đến từ việc doanh nghiệp “có công nghệ gì”, mà đến từ giá trị mà công nghệ đó giúp tạo ra giá trị đủ lớn để khách hàng sẵn sàng trả tiền.

Công nghệ chỉ là công cụ

Ông Duy nhấn mạnh, trọng tâm của chuyển đổi số không nằm ở phần mềm, mà ở năng lực tổ chức. Công nghệ chỉ là công cụ. Giá trị thực sự nằm ở cách tổ chức sử dụng công cụ đó để làm marketing tốt hơn, bán hàng hiệu quả hơn, quản trị con người và quy trình tốt hơn, hoặc tạo ra năng lực mới.

Vì thế, một doanh nghiệp triển khai CRM, ERP hay HRMS - dù không còn là những từ khóa thời thượng - nhưng vẫn hoàn toàn có thể được xem là đang chuyển đổi số. Thậm chí, một hộ kinh doanh sử dụng phần mềm kế toán, hệ thống bán hàng POS hay quản lý dữ liệu bài bản trên Excel cũng đã bước vào hành trình ấy.

Trong bối cảnh Chính phủ thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số qua nhiều chính sách và khi thế hệ doanh nhân trẻ đã quen thuộc với công nghệ, ông tin quá trình số hóa tại Việt Nam sẽ tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Nhưng mạnh mẽ không có nghĩa là dễ dàng. Vị chuyên gia đã chỉ ra những “cái bẫy” trên hành trình số hóa.

Thách thức đầu tiên, theo ông, là hiểu sai bản chất của chuyển đổi số. Khi chưa rõ mục tiêu, nhiều doanh nghiệp dễ rơi vào tâm lý FOMO (sợ bỏ lỡ) để chạy theo công nghệ mới mà không có định hướng sử dụng rõ ràng, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

Thách thức thứ hai nằm ở yếu tố con người và quy trình. Không ít dự án thất bại không phải vì công nghệ không tốt, mà vì tổ chức chưa sẵn sàng thay đổi cách làm việc.

Trong quá trình đào tạo về quản trị nhân lực số và kỹ năng AI, chuyên gia của RMIT Việt Nam thường thấy một kịch bản quen thuộc: doanh nghiệp thuê chuyên gia, nhân viên học tập nghiêm túc, làm bài kiểm tra đạt điểm cao. Nhưng chỉ ít lâu sau, mọi thứ quay về quỹ đạo cũ. Áp lực công việc cuốn đi động lực thay đổi.

“Ứng dụng công nghệ là một sự kiện. Chuyển đổi số là một quá trình thay đổi hành vi tổ chức”, ông nói.

Và theo ông, đào tạo chỉ là điểm khởi đầu. Điều quyết định nằm ở văn hóa tổ chức, thiết kế lại quy trình và cách tích hợp công nghệ vào hoạt động hằng ngày. "Người Việt có lợi thế tò mò, tiếp cận nhanh với cái mới. Nhưng để cái mới bén rễ, cần một môi trường làm việc số thực sự", ông Duy nhận định.

Đi chậm để đi xa

Kể về câu chuyện thường nhật, tiến sĩ Đặng Phạm Thiên Duy cho hay, sinh viên thường hỏi ông liệu kiến thức hôm nay có sớm lỗi thời trước tốc độ phát triển của AI. Để giải đáp, ông kể lại câu chuyện Internet những năm 1990, khi chỉ cần có “.com” trong tên gọi cũng đủ thu hút đầu tư. Nhiều năm sau, Internet trở thành điều hiển nhiên.

Công nghệ nào cũng trải qua chu kỳ tương tự: ban đầu là lợi thế cho người đi trước, sau đó trở thành tiêu chuẩn tối thiểu. Khi mọi người đều có cùng một công nghệ, lợi thế cạnh tranh quay lại với tư duy kinh doanh và năng lực tổ chức. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không phải là dùng công nghệ gì, mà là khách hàng thực sự cần gì và tổ chức cần năng lực nào để đáp ứng điều đó.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vai trò của lãnh đạo mang tính quyết định. Chủ doanh nghiệp có thể là điểm nghẽn lớn nhất, nhưng cũng có thể là điểm kích hoạt quan trọng nhất. Khi lãnh đạo xem công nghệ chỉ là việc của bộ phận IT, chuyển đổi số khó tiến xa. Nhưng khi lãnh đạo dùng công nghệ để đặt lại câu hỏi về cách vận hành và tạo giá trị, chuyển đổi số mới có cơ hội bén rễ.

“Không phải lúc nào đi nhanh cũng là tốt. Đi vững, có nền tảng bài bản, mới là điều cần thiết”, ông nói.

Nhiều chuyên gia khuyến nghị Việt Nam nên học hỏi từ Singapore, Hàn Quốc hay Estonia. Ông Duy đồng tình với tinh thần học hỏi, nhưng cảnh báo việc sao chép máy móc. Bởi lẽ, mỗi quốc gia có điều kiện xuất phát khác nhau. Những gì phù hợp với họ ở giai đoạn trước chưa chắc phù hợp với Việt Nam hôm nay. Thay vì tìm một hình mẫu, doanh nghiệp nên tập trung giải quyết những vấn đề cụ thể của mình: vướng ở đâu gỡ ở đó.

Chuyển đổi số, theo ông Duy, là hành trình có sự tham gia của nhiều bên. Doanh nghiệp phải hiểu rõ chính mình. Khách hàng cần sẵn sàng tiếp nhận sản phẩm số. Nhà nước cần cơ chế đảm bảo phát triển bền vững. Hệ sinh thái từ doanh nghiệp công nghệ, hiệp hội, trường đại học đến viện nghiên cứu cần đồng hành với nhau.

Với doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ và vừa, dư địa thử sai rất hạn chế. Trong khi đó, bản chất của đổi mới lại đòi hỏi chấp nhận rủi ro. Vì vậy, họ cần sự hỗ trợ thực chất từ hệ sinh thái, từ vốn, tri thức đến tư vấn và pháp lý.

Ở thời điểm đầu năm, câu hỏi quan trọng nhất, theo ông, không phải là doanh nghiệp Việt có đi nhanh hơn hay không, mà là có đi đúng hướng và đủ vững hay không.

Chuyển đổi số từ đó không phải cuộc đua công nghệ. Đó là hành trình trưởng thành của tổ chức. Công nghệ là điều kiện cần, nhưng sự tỉnh táo, bản lĩnh và khả năng chọn đúng việc để làm mới quyết định doanh nghiệp có thể đi xa đến đâu.

Ngoài khung cửa kính, nắng đầu năm trải dài trên khuôn viên trường. Những câu chuyện về AI, dữ liệu và nền tảng số vẫn tiếp tục, nhưng theo vị chuyên gia của RMIT Việt Nam: Trong một thế giới thay đổi chóng mặt, sự chậm rãi đúng lúc lại chính là cách đi nhanh nhất để đến tương lai.