Chuyên gia KBSV: 'Cốt lõi không phải giảm tín dụng, mà là đặt ngân hàng vào đúng chức năng'

Không chỉ hướng tới mở rộng quy mô thị trường chứng khoán, Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam đến năm 2045 mới đây còn đặt ra mục tiêu thay đổi căn bản cấu trúc thị trường tài chính, tăng tính liên kết giữa ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và các định chế tài chính trung gian.

Đáng chú ý, thị trường vốn được kỳ vọng đảm nhận ngày càng lớn vai trò cung ứng vốn trung và dài hạn, qua đó giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế.

Từ góc nhìn của một chuyên gia thị trường, TheLEADER đã có những trao đổi với ông Nguyễn Việt Anh - Chuyên viên cao cấp của công ty chứng khoán KB Việt Nam về ý nghĩa dài hạn của quá trình cải cách này.

Tái cấu trúc dòng vốn, giảm áp lực lên ngân hàng

Đề án đặt mục tiêu xây dựng một cấu trúc thị trường tài chính cân bằng hơn, trong đó thị trường vốn đảm nhận vai trò lớn hơn trong cung ứng vốn trung và dài hạn.

Theo ông, Việt Nam cần thay đổi như thế nào để chuyển từ mô hình phụ thuộc tương đối lớn vào tín dụng ngân hàng sang một hệ thống tài chính cân bằng hơn giữa ngân hàng và thị trường vốn?

Ông Nguyễn Việt Anh: Trong nhiều năm, tín dụng ngân hàng vẫn là kênh dẫn vốn chủ đạo của nền kinh tế, kể cả đối với các nhu cầu vốn trung và dài hạn. Điều này giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn tương đối nhanh nhưng cũng khiến rủi ro kỳ hạn và rủi ro tín dụng tập trung nhiều vào khu vực ngân hàng.

Vì vậy tôi cho rằng điểm cốt lõi không phải là giảm vai trò của tín dụng ngân hàng mà là đặt hệ thống ngân hàng vào đúng chức năng hơn trong tổng thể thị trường tài chính.

Đầu tiên, tôi cho rằng kênh thị trường vốn phải tự nâng cao chất lượng của mình cả về chiều sâu về chất lượng sản phẩm và chiều rộng về tính đa dạng của các loại hình đầu tư.

Trước hết, thị trường chứng khoán và thị trường trái phiếu doanh nghiệp phải trở thành kênh huy động vốn thực chất, minh bạch và có khả năng định giá rủi ro tốt hơn.

Điều này đòi hỏi nâng chuẩn công bố thông tin, cải thiện chất lượng quản trị doanh nghiệp, tăng trách nhiệm của các tổ chức trung gian và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Tiếp đó, thị trường cần gia tăng nguồn vốn dài hạn được huy động bởi hệ sinh thái nhà đầu tư dài hạn, bao gồm quỹ hưu trí, bảo hiểm, quỹ đầu tư, quỹ mở và các định chế đầu tư chuyên nghiệp.

Khi nguồn vốn dài hạn phát triển, doanh nghiệp sẽ có thêm lựa chọn ngoài tín dụng ngân hàng, đặc biệt cho các dự án hạ tầng, bất động sản, chuyển đổi xanh hoặc mở rộng sản xuất kinh doanh có chu kỳ vốn dài.

Nguồn vốn dồi dào và ổn định trong dài hạn sẽ giúp doanh nghiệp tự tin triển khai các dự án có quy mô lớn, đóng vai trò thực chất vào tăng trưởng kinh tế và đem lại lợi suất bền vững cho nhà đầu tư.

Nói cách khác, để có một hệ thống tài chính cân bằng hơn, Việt Nam cần đồng thời làm ba việc: nâng chất lượng thị trường vốn, phát triển nhà đầu tư tổ chức dài hạn và cải thiện kỷ luật minh bạch trên toàn hệ thống tài chính.

Khi đó, nền kinh tế sẽ bớt phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng còn dòng vốn sẽ được phân bổ hiệu quả hơn theo mức độ rủi ro và kỳ hạn của từng loại nhu cầu vốn.

Liệu chi phí vốn của doanh nghiệp có thể giảm đáng kể khi cấu trúc nguồn vốn được đa dạng hóa?

Ông Nguyễn Việt Anh: Ngân hàng với vai trò là kênh huy động vốn chính cho các dự án hiện nay đang phải chịu gánh nặng rất lớn trong việc cân đối thanh khoản hệ thống bởi nguồn tiền huy động có nghĩa vụ phải thanh toán trong ngắn hạn nhưng hầu hết được dùng để đáp ứng cho nhu cầu vay trong dài hạn.

Với việc thị trường vốn được phát triển đủ mạnh, gánh nặng lên các tổ chức tín dụng sẽ được giảm bớt, giúp trực tiếp giảm gánh nặng lãi vay tới các tổ chức huy động vốn ngắn hạn phục vụ vốn lưu động. Với các dự án dài hạn, doanh nghiệp sẽ có thêm nhiều lựa chọn huy động vốn phù hợp hơn, góp phần tối ưu chi phí đầu tư.

Ngoài ra, tôi cho rằng doanh nghiệp với mục tiêu tăng uy tín và khả năng tiếp cận dòng vốn của nhà đầu tư sẽ đáp ứng chuẩn mực minh bạch cao hơn, từ công bố thông tin, quản trị tài chính, sử dụng vốn đúng mục đích cho đến cam kết với nhà đầu tư.

Một khi doanh nghiệp cam kết và thực hiện đúng với những nguyên tắc đặt ra, mức độ tín nhiệm của họ sẽ tăng lên và được đánh giá cao, tăng khả năng tiếp cận dòng vốn dài hạn với mức chi phí hợp lý hơn.

Ngược lại, đối với các doanh nghiệp có mức độ rủi ro cao, thông tin thiếu minh bạch hoặc sử dụng đòn bẩy quá lớn, chi phí vốn có thể không giảm, thậm chí còn bị định giá cao hơn khi thị trường vận hành theo nguyên tắc rủi ro đi kèm lợi suất.

Đề án đồng thời yêu cầu hiện đại hóa ngân hàng, nâng chất lượng tín dụng, xử lý nợ xấu, hạn chế sở hữu chéo và chuyển sang giám sát dựa trên rủi ro. Theo ông, cải cách hệ thống ngân hàng và phát triển thị trường vốn nên được thực hiện như thế nào để hai khu vực bổ trợ cho nhau thay vì cạnh tranh nguồn vốn?

Ông Nguyễn Việt Anh: Tôi cho rằng cải cách ngân hàng và phát triển thị trường vốn không nên được xem là hai quá trình tách rời hay cạnh tranh nguồn vốn mà là hai cấu phần bổ trợ trong một hệ thống tài chính hiện đại.

Ngân hàng giữ vai trò chính trong tín dụng ngắn hạn, vốn lưu động, thanh toán và quản trị rủi ro; thị trường vốn phù hợp hơn với việc huy động và phân bổ vốn trung, dài hạn.

Để làm được điều đó, hệ thống ngân hàng cần tiếp tục nâng chất lượng tài sản, năng lực quản trị rủi ro, xử lý nợ xấu, hạn chế sở hữu chéo và chuyển sang giám sát dựa trên rủi ro. Khi ngân hàng hoạt động lành mạnh hơn, thị trường tài chính cũng có nền tảng ổn định hơn.

Ở chiều ngược lại, thị trường vốn phát triển sẽ giảm áp lực kỳ hạn cho ngân hàng. Trái phiếu, cổ phiếu, quỹ đầu tư và các định chế đầu tư dài hạn sẽ tạo thêm kênh vốn phù hợp cho những dự án có chu kỳ dài, giúp ngân hàng tập trung vào các lĩnh vực có lợi thế.

Vai trò của ngân hàng cũng cần được mở rộng từ cho vay sang tư vấn phát hành, bảo lãnh, lưu ký, phân phối sản phẩm đầu tư, quản lý tài sản và cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro. Qua đó, ngân hàng có thể chuyển dần từ mô hình phụ thuộc vào tăng trưởng tín dụng sang hệ sinh thái dịch vụ tài chính đa dạng hơn.

Hai khu vực cần được phân vai rõ nhưng kết nối chặt chẽ: ngân hàng an toàn và hiệu quả hơn, còn thị trường vốn minh bạch, sâu rộng và định giá rủi ro tốt hơn. 

Khi đó, cả hai sẽ cùng nâng hiệu quả phân bổ vốn và hỗ trợ tăng trưởng dài hạn.

Xây hệ sinh thái tài chính để hút dòng vốn dài hạn và quốc tế

Một mục tiêu đáng chú ý của Đề án là phát triển các quỹ đầu tư dài hạn cho hạ tầng, bất động sản, khởi nghiệp sáng tạo và các dự án xanh, trong khi tài sản các quỹ hưu trí được kỳ vọng tăng trưởng bình quân 11,5%/năm giai đoạn 2026-2030.

Theo ông, Việt Nam đang thiếu những cơ chế nào để biến nguồn vốn dài hạn này thành một lực lượng thực sự quan trọng trên thị trường?

Ông Nguyễn Việt Anh: Theo tôi, để nguồn vốn dài hạn từ quỹ hưu trí, bảo hiểm, quỹ đầu tư hạ tầng, bất động sản, khởi nghiệp sáng tạo và các dự án xanh trở thành lực lượng quan trọng trên thị trường, vấn đề không chỉ là quy mô vốn mà còn là cơ chế huy động, quản lý và phân bổ vốn chuyên nghiệp, minh bạch, an toàn.

Trước hết, Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý cho các nhà đầu tư tổ chức dài hạn, từ mô hình hoạt động, tiêu chuẩn quản trị, giới hạn đầu tư đến cơ chế giám sát và công bố thông tin. Khi luật chơi ổn định và có tính dự báo, các định chế này mới có thể xây dựng chiến lược đầu tư dài hạn thay vì chịu tác động bởi tâm lý ngắn hạn.

Bên cạnh đó, cần phát triển các sản phẩm phù hợp với kỳ hạn và khẩu vị của dòng vốn này. Nhiều dự án hạ tầng, chuyển đổi xanh hay đổi mới sáng tạo không hẳn thiếu vốn, mà thiếu công cụ tài chính đủ chuẩn để thu hút nhà đầu tư tổ chức.

Các sản phẩm như trái phiếu dự án, quỹ hạ tầng, quỹ tín thác bất động sản, trái phiếu xanh, chứng chỉ quỹ dài hạn và cơ chế đồng đầu tư công - tư cần được phát triển mạnh hơn.

Một yếu tố khác là cơ chế chia sẻ rủi ro. Với các dự án có thời gian hoàn vốn dài và rủi ro pháp lý, dòng tiền cao, cần có cơ chế bảo lãnh phù hợp, hợp đồng rõ ràng, tiêu chuẩn đánh giá thống nhất và cơ chế xử lý tranh chấp hiệu quả. Nếu không, nhà đầu tư dài hạn sẽ khó phân bổ vốn ở quy mô lớn.

Cuối cùng, cần nâng năng lực của các tổ chức trung gian như công ty quản lý quỹ, tổ chức xếp hạng tín nhiệm, đơn vị thẩm định, ngân hàng giám sát và nhà tạo lập thị trường. Đây là những mắt xích quan trọng trong đánh giá rủi ro, định giá tài sản, giám sát dòng vốn và tạo thanh khoản cho thị trường.

Đề án cũng đặt mục tiêu phát triển Trung tâm tài chính quốc tế, mở rộng hội nhập tài chính và thu hút các dòng vốn quốc tế. Theo ông, Việt Nam cần tạo ra lợi thế cạnh tranh nào để không chỉ thu hút vốn ngoại vào chứng khoán mà còn trở thành điểm trung chuyển vốn và dịch vụ tài chính của khu vực?

Ông Nguyễn Việt Anh: Để phát triển Trung tâm tài chính quốc tế, Việt Nam cần nhìn mục tiêu rộng hơn việc thu hút vốn ngoại vào chứng khoán. Nâng hạng thị trường, cải thiện thanh khoản hay tăng tỷ trọng nhà đầu tư nước ngoài mới chỉ là bước đầu.

Mục tiêu lớn hơn là xây dựng một địa điểm đủ tin cậy để dòng vốn quốc tế được huy động, cấu trúc, quản lý và phân bổ vào các cơ hội đầu tư trong khu vực.

Điểm nghẽn trước tiên là khả năng luân chuyển dòng vốn nước ngoài một cách tự do nhưng có kiểm soát. Cùng với nâng cấp hệ thống thanh toán, lưu ký, bù trừ, dữ liệu thị trường, chuẩn mực kế toán và xếp hạng tín nhiệm, Việt Nam cần tăng năng lực giám sát, đánh giá rủi ro và phát hiện sai phạm để dòng vốn phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, cần một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có tính dự báo cao, với luật chơi nhất quán, quyền tài sản được bảo vệ và cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả.

Cuối cùng, lợi thế của Trung tâm tài chính phải gắn với nền kinh tế thực. Việt Nam có vị trí ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực, nhu cầu lớn về hạ tầng, năng lượng, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo.

Để kết nối những nhu cầu này với dòng vốn toàn cầu, Việt Nam cũng cần đội ngũ nhân lực tài chính chất lượng cao, am hiểu sản phẩm và làm việc theo chuẩn quốc tế.

Trung tâm tài chính quốc tế mới có thể trở thành một kênh kết nối vốn thực chất thay vì chỉ là nơi thu hút vốn ngoại vào thị trường chứng khoán.

Nếu nhìn đến năm 2045, ông đánh giá thay đổi quan trọng nhất mà Đề án có thể tạo ra đối với nền kinh tế Việt Nam là gì: giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, nâng hiệu quả phân bổ vốn, thu hút thêm vốn quốc tế hay hình thành một hệ sinh thái tài chính hiện đại? Và đâu là rủi ro lớn nhất có thể khiến mục tiêu này không đạt được?

Ông Nguyễn Việt Anh: Nếu nhìn đến năm 2045, thay đổi quan trọng nhất không nằm ở một mục tiêu riêng lẻ như giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng hay thu hút thêm vốn quốc tế, mà là hình thành một hệ sinh thái tài chính hiện đại, trong đó dòng vốn được phân bổ hiệu quả, minh bạch và phù hợp hơn với nhu cầu dài hạn của nền kinh tế.

Trong hệ sinh thái đó, ngân hàng, chứng khoán, trái phiếu, bảo hiểm, quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và các định chế trung gian sẽ kết nối trong một cấu trúc cân bằng hơn.

Ngân hàng tập trung vào tín dụng ngắn hạn, thanh toán và quản trị rủi ro; thị trường vốn đảm nhận vai trò lớn hơn trong cung ứng vốn trung, dài hạn; còn các nhà đầu tư tổ chức tạo nền tảng cho nguồn vốn ổn định, dài hạn.

Lợi ích lớn nhất là nâng chất lượng phân bổ vốn. Vốn sẽ được định giá dựa nhiều hơn vào rủi ro, hiệu quả dự án, chất lượng quản trị và triển vọng tăng trưởng, thay vì chủ yếu dựa vào tài sản bảo đảm hay quan hệ tín dụng.

Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, đổi mới sáng tạo, hạ tầng và chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là khoảng cách giữa thiết kế chính sách và năng lực thực thi. Nếu chỉ mở rộng quy mô thị trường mà không đồng thời nâng chuẩn minh bạch, quản trị, giám sát và kỷ luật thị trường, những rủi ro cũ có thể xuất hiện dưới hình thức mới. Thị trường vốn cũng có thể biến động mạnh hơn nếu tốc độ phát triển sản phẩm và thu hút vốn vượt quá năng lực quản lý rủi ro.

Vì vậy, để Đề án tạo ra thay đổi thực chất đến năm 2045, Việt Nam cần đi từng bước chắc chắn: hoàn thiện pháp lý, nâng năng lực giám sát, phát triển nhà đầu tư tổ chức, cải thiện chất lượng các định chế trung gian và củng cố niềm tin thị trường.

Xin cảm ơn!