'Cơn khát' tín dụng kích hoạt làn sóng thanh lọc doanh nghiệp

Trước đây, câu chuyện về vốn hiếm khi trở thành mối bận tâm của nhiều doanh nghiệp sản xuất. Khi cần mở rộng nhà máy, đầu tư dây chuyền hay bổ sung vốn lưu động, ngân hàng gần như luôn là lựa chọn đầu tiên.

Theo đó, chỉ cần có tài sản bảo đảm và dòng tiền phù hợp, doanh nghiệp có thể tiếp cận tín dụng với chi phí hợp lý mà không phải dành nhiều thời gian tìm kiếm những kênh huy động vốn khác.

Tuy nhiên trong những năm trở lại đây, khi khả năng tiếp cận vốn ngân hàng không còn thuận lợi, ngày càng nhiều doanh nghiệp tìm đến thị trường vốn với kế hoạch niêm yết, IPO hoặc huy động vốn cổ phần để chuẩn bị cho giai đoạn tăng trưởng mới.

Chia sẻ với TheLEADER, ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư Công ty CP Chứng khoán An Bình cho rằng đây không phải là một diễn biến bất ngờ. Theo ông, bài toán này đã được đặt ra từ hơn 10 năm trước nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn chưa coi chiến lược vốn là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn.

Tư duy phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng

Trong nhiều năm, tín dụng ngân hàng là nguồn vốn chủ đạo của các doanh nghiệp Việt. Quy trình tiếp cận quen thuộc, chi phí vốn tương đối thấp cùng khả năng đáp ứng nhanh nhu cầu mở rộng sản xuất khiến việc niêm yết hay xây dựng chiến lược huy động vốn dài hạn trên thị trường chứng khoán chưa được nhiều doanh nghiệp coi là ưu tiên.

Theo ông Nguyễn Thế Minh, nhiều doanh nghiệp từng đặt câu hỏi: "Tại sao phải lên sàn khi chỉ cần có tài sản bảo đảm là đã có thể vay vốn ngân hàng?".

Việc tiếp cận vốn thuận lợi trong thời gian dài khiến nhiều doanh nghiệp chưa thấy áp lực phải đa dạng hóa nguồn vốn. Không ít doanh nghiệp xem bài toán vốn chủ yếu dưới góc độ kế toán thay vì coi đây là một nội dung quản trị chiến lược.

Chỉ đến khi tăng trưởng tín dụng được kiểm soát chặt chẽ hơn trong vài năm gần đây, nhu cầu tìm kiếm các kênh huy động mới mới trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, theo ông Minh, nhiều doanh nghiệp vẫn hiểu chưa đầy đủ về vai trò của thị trường vốn.

"Nhiều doanh nghiệp nghĩ rằng chỉ cần niêm yết là sẽ có vốn. Nhưng thực tế, niêm yết chỉ là bước khởi đầu. Muốn huy động được vốn, doanh nghiệp còn phải đáp ứng nhiều điều kiện khác về quản trị, minh bạch và khả năng tạo niềm tin với nhà đầu tư", ông nói.

Điều đó cũng đồng nghĩa thị trường vốn không phải lời giải có thể phát huy tác dụng ngay khi doanh nghiệp rơi vào tình trạng thiếu vốn. Chiến lược vốn cần được chuẩn bị trong nhiều năm thay vì chỉ được xây dựng khi tín dụng ngân hàng bắt đầu thu hẹp.

Vì vậy, bài toán vốn của doanh nghiệp không chỉ bắt đầu từ thời điểm cần huy động thêm nguồn lực để mở rộng đầu tư. Vị lãnh đạo ABS cho rằng đây là một quá trình cần được chuẩn bị từ rất sớm và song hành với chiến lược tăng trưởng của doanh nghiệp.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào một nguồn vốn duy nhất hay chủ động xây dựng một cấu trúc vốn đa dạng hơn từ nhiều năm trước sẽ quyết định doanh nghiệp có bao nhiêu dư địa khi môi trường tài chính thay đổi.

Thêm nữa, sai lầm của không ít doanh nghiệp là tưởng rằng vay vốn từ nhiều ngân hàng đồng nghĩa đã đa dạng hóa nguồn vốn.

Trên thực tế, dù vay ở bao nhiêu ngân hàng thì doanh nghiệp vẫn chỉ phụ thuộc vào một kênh cung ứng vốn là tín dụng ngân hàng – vốn là “bình thông nhau” trên toàn hệ thống. Vì vậy, mỗi khi chính sách tín dụng thay đổi, phần lớn doanh nghiệp đều chịu tác động gần như đồng thời.

Ở góc độ nền kinh tế, điều này thậm chí càng phản ánh mức độ phụ thuộc lớn của khu vực doanh nghiệp vào hệ thống ngân hàng thay vì xây dựng một cấu trúc vốn cân bằng hơn giữa tín dụng, vốn chủ sở hữu và các kênh huy động trên thị trường vốn.

Ông Minh đánh giá việc phát triển thị trường vốn không nên được hiểu là thay thế vai trò của hệ thống ngân hàng. Ngược lại, đây là quá trình tái cân bằng cấu trúc nguồn vốn của nền kinh tế, trong đó thị trường vốn sẽ cùng chia sẻ vai trò cung ứng vốn với hệ thống tín dụng.

Với doanh nghiệp cũng vậy, chiến lược vốn không phải là lựa chọn giữa ngân hàng hay thị trường vốn mà là xây dựng một cấu trúc vốn đủ linh hoạt, đa dạng để thích ứng với những biến động của thị trường.

Cuộc sàng lọc bắt đầu từ chiến lược vốn

Theo ông Nguyễn Thế Minh, doanh nghiệp bất động sản là nhóm cảm nhận rõ nhất sự thay đổi của môi trường vốn.

Việc phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng buộc nhiều doanh nghiệp địa ốc phải chủ động hơn trong kế hoạch niêm yết và tìm kiếm các kênh huy động khác. Trong khi đó, đa phần nhóm doanh nghiệp sản xuất vẫn chưa thực sự coi chiến lược vốn là một nội dung cần chuẩn bị từ sớm.

Thực tế này cũng được phản ánh trong quá trình tư vấn doanh nghiệp của ông Minh. Vị lãnh đạo ABS cho biết từng khuyến nghị một doanh nghiệp cao su niêm yết từ khoảng 5 năm trước nhưng doanh nghiệp “từ chối vì chưa thấy cần thiết”. Chỉ đến khi tín dụng bị siết lại, doanh nghiệp mới quay trở lại với mong muốn tìm thêm một nguồn vốn dự phòng.

Sự khác biệt giữa các doanh nghiệp không nằm ở nhu cầu về vốn mà ở mức độ chủ động chuẩn bị cho những chu kỳ thay đổi của thị trường.

Với doanh nghiệp đã niêm yết, cổ phiếu thậm chí còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ nhiều hoạt động huy động vốn cả ngắn và dài hạn, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận các sản phẩm tài chính ngoài tín dụng ngân hàng. Ngược lại, doanh nghiệp chỉ dựa vào vốn vay sẽ chịu áp lực lớn hơn khi điều kiện tín dụng thay đổi.

Nguyên nhân sâu xa còn đến từ nhận thức về thị trường vốn. Thị trường chứng khoán Việt Nam mới phát triển hơn 25 năm trong khi nhiều thị trường trong khu vực đã hình thành từ hàng chục năm trước. Vì vậy, việc nhiều doanh nghiệp chưa hiểu đầy đủ vai trò của thị trường vốn là điều có thể lý giải.

Những doanh nghiệp hàng đầu như Hòa Phát, Vingroup, Vinamilk hay FPT đã sớm coi thị trường vốn là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn. Ngược lại, đa số các doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn chủ yếu tập trung vào hoạt động sản xuất kinh doanh mà chưa xây dựng một chiến lược vốn bài bản.

Khoảng cách này cũng phản ánh trong mô hình quản trị doanh nghiệp. Thực tế, không ít doanh nghiệp chưa có vị trí giám đốc tài chính (CFO) trong khi việc quản trị dòng tiền, hoạch định cấu trúc vốn và xây dựng phương án huy động vốn vẫn do kế toán trưởng đảm nhiệm.

Theo ông Minh, đây là hai vai trò hoàn toàn khác nhau. Nếu kế toán trưởng phụ trách hệ thống sổ sách và báo cáo tài chính thì các CFO có nhiệm vụ xây dựng chiến lược vốn, quản trị dòng tiền và lựa chọn các công cụ huy động phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Nhìn rộng hơn, quá trình sàng lọc hiện nay không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực mà là một phần tất yếu của sự phát triển. Khi nguồn lực ngày càng có xu hướng tập trung vào những doanh nghiệp có khả năng tăng trưởng và chuẩn bị tốt cho tương lai, năng lực quản trị tài chính và chiến lược vốn sẽ trở thành yếu tố tạo nên khác biệt.

Kỷ nguyên vốn "rẻ" đang dần khép lại cũng đồng nghĩa chiến lược vốn sẽ trở thành một phần quan trọng trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Những doanh nghiệp chủ động chuẩn bị từ sớm sẽ có nhiều dư địa hơn để tiếp cận nguồn vốn, mở rộng đầu tư và thích ứng với những chu kỳ biến động của thị trường.