Cú sốc giá xăng dầu và 'quân bài tẩy' Nghi Sơn, Dung Quất

Trao đổi với TheLEADER, TS. Lê Xuân Nghĩa, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển (CODE) phân tích các rủi ro từ biến động giá xăng dầu, vai trò của hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Dung Quất và những yêu cầu đặt ra đối với chiến lược an ninh năng lượng trong thời gian tới.

Giá xăng dầu và giới hạn của dự trữ chiến lược

Thưa ông, quan sát diễn biến biến động giá xăng dầu những ngày vừa qua, có ý kiến cho rằng Chính phủ cần tính lại kế hoạch xăng dầu gắn với an ninh năng lượng, đặc biệt là vấn đề tồn trữ. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Hiện nay dự trữ xăng dầu của Việt Nam so với các nước là khá thấp. Các nước thường dự trữ khoảng 90 ngày. Việt Nam tối đa chỉ khoảng 1 tháng và có những thời điểm còn xuống khoảng 20 ngày.

Nhưng gần đây Chính phủ đã bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến chuyện dự trữ xăng dầu và tìm các biện pháp tăng dự trữ. Trong giai đoạn rất ngắn vừa qua, chúng ta đã tăng dự trữ lên được khoảng 45 ngày.

Mỗi tháng Việt Nam cần khoảng 2,2 triệu tấn xăng dầu. Trong nước cung cấp được khoảng 60%, còn lại là nhập khẩu. Chính phủ đang quyết tâm đẩy dự trữ xăng dầu lên cao hơn, đạt được mức từ 2 tháng trở lên. Dự trữ nội địa của Việt Nam cũng có hạn, nguồn dầu khai thác phụ thuộc vào tài nguyên.

Quan trọng hơn là phải thay đổi chiến lược năng lượng, hướng tới sử dụng nhiều năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, điện mặt trời, rồi điện hạt nhân. Cố gắng đưa năng lượng tái tạo đạt khoảng từ 15% trở lên. Đây là tiềm năng sẵn có của Việt Nam và có thể làm thay đổi cán cân năng lượng, bớt phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch.

Ông có thể phân tích rõ hơn những khó khăn khi phát triển năng lượng tái tạo hiện nay?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Vấn đề là vốn đầu tư. Vốn đầu tư năng lượng tái tạo có chi phí rất lớn. Mặc dù Việt Nam có sẵn nguồn gió, mặt trời thuộc loại khá của thế giới, nhưng chi phí đầu tư cho hệ thống phân phối, đầu tư cho tích năng – cả điện gió và điện mặt trời – như pin tích năng, rồi hồ tích năng thủy điện, đều là những đầu tư đòi hỏi thời gian và vốn lớn.

Ví dụ, đầu tư một hồ tích năng cũng mất khoảng 5 năm, chi phí rất lớn. Đầu tư pin tích năng để điều hòa điện gió, điện mặt trời cũng đòi hỏi chi phí cao và công nghệ phải học tập từ bên ngoài.

Chính phủ đặt vấn đề năng lượng là vấn đề số một hiện nay về mặt chiến lược. Không chỉ là tránh những rủi ro từ biến động toàn cầu mà còn là vấn đề tăng trưởng nhanh, bởi tăng trưởng nhanh thì rõ ràng cần nhiều năng lượng.

Ngoài ra còn có những nhu cầu mới như trung tâm dữ liệu quốc gia, trung tâm dữ liệu của các ngành, rồi công nghệ AI… đều sử dụng một khối lượng năng lượng rất lớn. Vì vậy trong các đầu tư chiến lược hiện nay, trọng tâm quan trọng nhất vẫn là năng lượng.

Theo ông, nên tiếp cận bài toán xăng dầu ra sao trong ngắn hạn và dài hạn?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Để giải quyết khủng hoảng xăng dầu, trong ngắn hạn hoặc tạm thời thì phải tăng dự trữ. Nhưng về dài hạn, vừa phải tăng dự trữ ở mức độ nhất định đối với năng lượng hóa thạch, vừa quan trọng hơn là chuyển sang năng lượng tái tạo.

Dù tăng dự trữ hay chuyển sang năng lượng tái tạo, vấn đề quan trọng vẫn là vốn đầu tư.

Muốn tăng được đầu tư, nhất là đầu tư của khu vực tư nhân cho năng lượng tái tạo giá điện phải thay đổi, phải dần dần tiếp cận giá thị trường. Tôi cho rằng, muốn tư nhân đầu tư thì phải là giá thị trường họ mới đầu tư.

Nếu giá còn mang tính bao cấp rủi ro đầu tư rất lớn, họsẽ không đầu tư.

Nhưng vì sao dù khuyến khích đầu tư, nhiều dự án năng lượng tái tạo vẫn gặp khó?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Tư nhân có thể đầu tư xây dựng nhà máy điện gió, điện mặt trời, nhưng quan trọng hơn Chính phủ phải đầu tư vào mạng lưới phân phối. Đầu tư vào mạng lưới phân phối là vấn đề rất lớn, lâu nay là gánh nặng của Tập đoàn Điện lực Việt Nam.

Nhiều khi chúng ta cứ hỏi tại sao không mua, tại sao mua giá này giá kia, nhưng thực tế không phù hợp với công suất của mạng lưới phân phối hiện tại.

Ngay cả ở Mỹ, họ tính toán đầu tư vào mạng lưới điện mỗi năm cũng chỉ tăng được khoảng 2%. Khi khuyến khích điện gió, điện mặt trời thì các dự án thường nằm xa trung tâm tiêu thụ, khiến mạng lưới phân phối phải kéo dài hơn, tốn kém hơn và kém hiệu quả hơn.

Đây là nguyên nhân khiến khu vực tư nhân rất ngại đầu tư, điển hình như điện gió ngoài khơi, điện mặt trời ở Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Phước, nhưng tiêu thụ chủ yếu ở Đồng Nai, TP.HCM nên vận tải điện đường dài rất xa.

Vậy vai trò của EVN và Nhà nước trong đầu tư hệ thống điện cần được nhìn nhận thế nào?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Muốn đầu tư vào năng lượng tái tạo trước hết phải tập trung đầu tư vào mạng lưới phân phối. Điều đó quay trở lại vấn đề EVN phải có vốn để đầu tư.

EVN là tập đoàn quốc gia, nên Chính phủ phải tạo nguồn để họ đầu tư. Một là phải làm sao để EVN có lãi để tái đầu tư, tức là giá cả phải hợp lý, đảm bảo bù đắp chi phí và có lãi. Giá mang tính bao cấp như hiện nay ảnh hưởng rất lớn đến đầu tư của tập đoàn năng lượng.

Hai là phải trông chờ vào nguồn đầu tư từ ngân sách cho hệ thống phân phối, với những dự án lớn mà ngân sách phải tài trợ. Trong hệ thống đó còn có tích năng, điều hòa áp, rất phức tạp về vốn, công nghệ và quản lý.

Hiện nay có thể sử dụng quản lý số hóa, AI để tối ưu hệ thống, giảm chi phí phần nào, nhưng trước mắt vẫn phải có nguồn vốn rất lớn. Theo tính toán mỗi năm cho toàn bộ hệ thống điện cần khoảng 27 tỷ USD trong vòng 5 năm tới theo Quy hoạch điện VIII sửa đổi.

Nghi Sơn – Dung Quất: Giới hạn của an ninh xăng dầu

Quay lại câu chuyện xăng dầu, ông đánh giá thế nào về vai trò của hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất hiện hữu cũng như mở rộng?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Thực ra chúng ta chỉ có một khó khăn lớn là nhà máy lọc dầu Nghi Sơn.

Chủ đầu tư nhà máy này chủ yếu là Kuwait và Nhật Bản, phần của Việt Nam không đáng kể. Kuwait đương nhiên ưu tiên sử dụng dầu của họ và thiết kế nhà máy theo công nghệ sử dụng dầu của họ. Chúng ta đã đàm phán để thay đổi nhưng họ kiên quyết không thay đổi. Vì vậy trước mắt chưa thể nói đến chuyện tái cấu trúc nhà máy này, buộc phải chấp nhận.

Còn việc mở rộng Nhà máy lọc dầu Dung Quất đã có ý định mở rộng từ lâu nhưng phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu thô. Theo tính toán, nếu mở rộng thì nguồn dầu thô trong nước cũng không đủ, lại phải nhập khẩu.

Nếu không có biến động địa chính trị thì có thể nhập dầu từ Venezuela hay Nga, nhưng hiện nay đang trong tình thế rất khó. Mở rộng mà không tự chủ được nguồn dầu nội địa thì cũng chỉ giải quyết được rất ít.

Vì vậy, việc tái cấu trúc các nhà máy lọc dầu để đảm bảo an ninh năng lượng là rất khó. Hướng chính vẫn là tăng dự trữ và đầu tư vào năng lượng tái tạo.

Trước đây các quy hoạch đã đặt mục tiêu dự trữ rất cao nhưng đến nay vẫn khó đạt. Theo ông, vấn đề cốt lõi nằm ở đâu?

TS. Lê Xuân Nghĩa: Dự trữ thì phải có tiền. Phần lớn các tập đoàn kinh doanh xăng dầu hiện nay là quốc doanh, giá được Nhà nước quản lý theo hướng nới lỏng hơn trước nhưng vẫn không hoàn toàn theo giá thị trường.

Vì vậy tích lũy của các tập đoàn xăng dầu không lớn, không có lãi lớn để tăng dự trữ. Cuối cùng vẫn là vấn đề ngân sách. Nếu Nhà nước giữ nguyên giá như hiện tại thì phải bỏ tiền ra bù lỗ và đầu tư. Không thể vừa muốn giá không theo thị trường, vừa muốn có đầu tư lớn.

Xin cảm ơn ông!