Đề xuất cơ chế không xử lý hình sự một số vi phạm vì lợi ích chung

Ngày 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Chính phủ trình Quốc hội dự thảo nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, nghị quyết được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân; đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Về mục đích, quan điểm xây dựng và ban hành nghị quyết nhằm thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng, đồng thời, tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ năng động sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước, lấy hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp.

Theo Bộ trưởng Bộ Công an, dự thảo đã được lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và cơ quan của Đảng; được Bộ Tư pháp thẩm định và Chính phủ thông qua trước khi trình Quốc hội.

Xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng

Dự thảo nghị quyết gồm ba chương, 13 điều.

Chương I có bốn điều quy định phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, nguyên tắc thực hiện và giải thích từ ngữ.

Một trong những nguyên tắc cốt lõi được đề xuất là khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung, lấy hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp; ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng; xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng nghị quyết này để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Dự thảo đồng thời giải thích chín khái niệm, gồm không tham nhũng; vì lợi ích chung; hậu quả thiệt hại; khắc phục hậu quả thiệt hại; mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương, đất nước; không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã giải quyết dứt điểm khiếu nại, tố cáo; vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước; vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế tư nhân; vi phạm pháp luật trong ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Chương II gồm bảy điều, quy định về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trong đó, bốn nhóm để quy định về chính sách xử lý hình sự gồm không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; miễn trách nhiệm hình sự.

Đối với từng chính sách hình sự, nghị quyết quy định các điều kiện cụ thể để áp dụng. Đồng thời, để thực hiện các chính sách hình sự này, Điều 9, Điều 10 dự thảo nghị quyết quy định về trình tự, thủ tục tố tụng hình sự và trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự để thực hiện.

Bên cạnh đó, để bảo đảm tương ứng với việc xử lý hình sự, Điều 11 dự thảo nghị quyết quy định về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang tương ứng với các điều kiện về các chính sách xử lý hình sự quy định từ Điều 5 đến Điều 8 của nghị quyết này.

Chương III có hai điều quy định hiệu lực thi hành và tổ chức thực hiện. Nghị quyết này dự kiến được thực hiện trong ba năm.

Sau khi nghị quyết hết hiệu lực, những trường hợp đang trong thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn được tiếp tục áp dụng cho đến khi kết thúc thời gian tạm hoãn, nhưng không quá hai năm.

Điều kiện để không bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Thẩm tra dự thảo, Ủy ban Kinh tế và tài chính cơ bản nhất trí về sự cần thiết ban hành nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, quan điểm của Đảng.

Cơ quan thẩm tra đánh giá nghị quyết có thể tạo cơ sở pháp lý để giải quyết những vấn đề cấp thiết trong thời gian một số luật chưa được sửa đổi, bổ sung; tháo gỡ vướng mắc trong xử lý vụ việc, vụ án; khuyến khích đổi mới sáng tạo; bảo vệ người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, không vụ lợi, không tham nhũng; qua đó nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục bám sát, thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết số 04-NQ/TW Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng; lượng hóa tiêu chí phân loại vi phạm, điều kiện áp dụng chính sách khoan hồng; thiết lập cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ, ngăn ngừa việc lợi dụng, bảo đảm nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Đối với chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự, đa số ý kiến tán thành áp dụng đối với trường hợp không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và có hiệu quả kinh tế - xã hội, không còn khiếu nại, tố cáo, không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.

Tuy nhiên, đề nghị cân nhắc điều kiện “đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm” để tránh thu hẹp chính sách khoan hồng và bảo đảm áp dụng thống nhất đối với các vi phạm tương tự.

Đối với việc loại trừ trách nhiệm hình sự khi xảy ra thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ủy ban Kinh tế và tài chính nhận định đây là chính sách mới nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Dù vậy, dự thảo cần làm rõ đối tượng là người “gây thiệt hại” hay “gặp thiệt hại”; rà soát mối quan hệ với quy định của Bộ luật Hình sự về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới; đồng thời, cụ thể hóa điều kiện, tiêu chí áp dụng, bảo đảm khách quan, minh bạch, không bị lợi dụng.

Tránh tạo cảm giác có thể dùng tiền để được miễn trách nhiệm hình sự

Đối với các chính sách tạm hoãn, miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt, miễn chấp hành hình phạt tù và xử lý kỷ luật, đa số ý kiến tán thành các cơ chế hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt, miễn, giảm hình phạt và xóa án tích.

Tuy nhiên, cần xác định rõ loại hình phạt được áp dụng; lượng hóa tỷ lệ khắc phục hậu quả tối thiểu; quy định điều kiện đối với người tiếp tục khắc phục hậu quả trong quá trình thi hành án; rà soát thuật ngữ để thống nhất với Bộ luật Hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự.

Đối với miễn trách nhiệm hình sự, việc khắc phục hậu quả là điều kiện quan trọng nhưng cũng cần xem xét đồng thời tính chất, mức độ hành vi, lỗi, động cơ, mục đích, nhân thân, khả năng tái phạm và các yếu tố khác, tránh tạo cảm giác người có tiềm lực tài chính có thể dùng tiền để được miễn trách nhiệm hình sự, làm giảm tính răn đe và ảnh hưởng nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật. Có ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung cơ chế tha tù trước thời hạn có điều kiện.

Về điều khoản thi hành và tổ chức thực hiện, ủy ban cơ bản tán thành thời hạn thực hiện nghị quyết là 03 năm, tạo khoảng thời gian thí điểm để tổ chức thực hiện, kiểm nghiệm và đánh giá chính sách. Tuy nhiên, cần xác định rõ ngày có hiệu lực của nghị quyết, các quy định chuyển tiếp để tránh chồng chéo hoặc khoảng trống pháp lý và mối quan hệ với Bộ luật Hình sự sửa đổi.

Trường hợp các chính sách đã được luật hóa đầy đủ thì cần xử lý hiệu lực của Nghị quyết cho phù hợp. Đồng thời, đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng đối với các vi phạm có yếu tố đất đai; bảo đảm không có khoảng trống giữa Nghị quyết này và Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội.

Nghị quyết này sẽ được thông qua tại kỳ họp lần này.