Đề xuất mô hình liên kết 5 tầng phục vụ tăng trưởng hai con số

Giữa bối cảnh kinh tế thế giới đối mặt với nhiều bất ổn kéo dài thời gian qua, Việt Nam vẫn ghi nhận mức tăng trưởng GDP thuộc nhóm cao nhất khu vực châu Á vào năm ngoái.

“Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng tích cực là một câu hỏi lớn mang tính chiến lược. Việt Nam sẽ dựa vào đâu để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn tới”, PGS.TS. Nguyễn Trúc Lê, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, trăn trở.

Theo ông, đây không chỉ là một câu hỏi kinh tế mà còn là câu hỏi về mô hình phát triển quốc gia, là câu hỏi về năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong kỷ nguyên số.

Sâu xa hơn, đây là câu hỏi về vị thế của Việt Nam trong trật tự kinh tế toàn cầu đang được định hình lại bởi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Phát biểu tại Hội thảo Công bố báo cáo tư vấn chính sách thường niên 2026, ông Lê chỉ rõ, những nền kinh tế thành công nhất trong nửa thế kỷ qua đều là những nền kinh tế biết đặt khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. 

Đơn cử, Hoa Kỳ duy trì vị thế cường quốc kinh tế số một thế giới nhờ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hàng đầu toàn cầu, Nhật Bản phục hồi sau chiến tranh bằng chiến lược công nghiệp hóa dựa trên công nghệ hay Hàn Quốc đã vươn lên thành cường quốc công nghệ nhờ đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Gần đây hơn, Trung Quốc đã trở thành trung tâm công nghệ mới của thế giới nhờ kiên trì chiến lược đầu tư cho khoa học công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và công nghiệp công nghệ cao. 

Điểm chung của các quốc gia này là không xem khoa học công nghệ là lĩnh vực hỗ trợ cho nền kinh tế mà là nền kinh tế, không coi đổi mới sáng tạo là một hoạt động riêng biệt mà là động lực cốt lõi của tăng trưởng. 

“Đó cũng chính là bài học có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nếu muốn tăng trưởng nhanh hơn, chúng ta phải đổi mới mạnh mẽ hơn. Nếu muốn tăng trưởng bền vững hơn, chúng ta phải dựa nhiều hơn vào tri thức. Nếu muốn nâng cao vị thế quốc gia, chúng ta phải làm chủ công nghệ”, ông Lê khẳng định. 

Cấu trúc mô hình 5 tầng

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, đồng ý rằng, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xem là động lực mới để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, những động lực này có thể phát huy hiệu quả đòi hỏi không chỉ chính sách hỗ trợ mà còn cả sự thay đổi căn bản trong cách thức tổ chức và vận hành nền kinh tế.

Theo đó, nếu khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng mới thì vấn đề nguồn nhân lực phải được đặt ở vị trí trung tâm. 

Thế nhưng hiện nay, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ vẫn ở mức thấp; chất lượng nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.

Không chỉ vậy, PGS.TS Bùi Quang Tuyến, Giám đốc Học viện Viettel, còn lưu ý về nguy cơ người lao động thiếu kỹ năng số cơ bản để giải quyết công việc hiệu quả, đặc biệt trước sự thay đổi vòng đời kỹ năng ngày càng ngắn do trí tuệ nhân tạo.

Điều này dẫn đến yêu cầu mô hình có thể phải đan chéo, ở đó, nhà trường phải có tư duy khởi nghiệp như doanh nghiệp và ngược lại, doanh nghiệp cũng phải tham gia vào công tác đào tạo.

Với nhu cầu phục vụ ngay cho mục tiêu tăng trưởng hai con số trong năm 2026 – 2027, theo TS. Lưu Quốc Đạt, Trường Đại học Kinh tế, cần tạo thị trường cho đổi mới và nâng năng suất nhanh thông qua mua sắm công đổi mới, tức là Nhà nước đặt bài toán trong y tế, giáo dục, giao thông, dữ liệu, môi trường, nếu hiệu quả thì mở rộng.

Đồng thời, triển khai đồng tài trợ nghiên cứu và phát triển theo đơn đặt hàng doanh nghiệp. Ở đó, phía doanh nghiệp sẽ chịu trách nhiệm nêu bài toán, góp vốn/dữ liệu, viện/trường phát triển nguyên mẫu và nhà nước chia sẻ rủi ro theo kết quả.

Bên cạnh đó, cần đào tạo nhanh nhân lực số thông qua khóa 3 – 6 tháng theo đơn đặt hàng doanh nghiệp và doanh nghiệp cam kết dùng người.

Ngoài ra, TS. Lưu Quốc Đạt cùng nhóm nghiên cứu đề xuất cấu trúc mô hình 5 tầng liên kết thành một hệ sinh thái, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo nền tảng, hệ thống đổi mới sáng tạo đóng vai trò kết nối các chủ thể, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo thành vòng lặp liên tục để hình thành giá trị mới.

Ông nhấn mạnh, logic phát triển mới không chỉ thêm vốn và lao động, mà xây dựng năng lực tạo tri thức, chuyển hóa tri thức thành giá trị và khuếch đại quá trình đó bằng công nghệ số. 

Ở đó, trọng tâm không phải là ban hành thêm chính sách, mà là xây dựng cơ chế thực thi nhanh, đo lường được và tạo được thị trường cho đổi mới sáng tạo.