Đi tìm 'Alpha' giải bài toán VN-Index lập đỉnh nhưng nhà đầu tư vẫn thua lỗ

Dù VN-Index đã hai lần chạm vùng 1.900 - 1.920 điểm trong năm 2026, vượt qua đỉnh lịch sử trước đó nhưng không ít nhà đầu tư vẫn chưa cảm nhận được mức sinh lời tương xứng với diễn biến của chỉ số.

Khoảng cách giữa mức tăng của VN-Index và hiệu quả thực tế của danh mục đầu tư cá nhân đang trở thành một trong những vấn đề được quan tâm nhất thị trường hiện nay. Câu hỏi “hóc búa” hiện được đặt ra là: Khi chỉ số liên tục lập đỉnh, cơ hội tìm ra cổ phiếu tạo lợi nhuận vượt trội (Alpha) nằm ở đâu?

Thị trường tích cực dài hạn nhưng tâm lý vẫn thận trọng

Tại Vietnam Investment Forum 2026 - Summer Summit mới đây, các chuyên gia đồng thuận cho rằng nghịch lý này phản ánh rõ sự phân hóa ngày càng mạnh của thị trường. Dòng tiền đang tập trung vào một số nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn, trong khi nhiều danh mục cá nhân chưa kịp hưởng lợi.

Theo khảo sát từ ban tổ chức, 74% nhà đầu tư cho biết vẫn có kế hoạch tiếp tục đầu tư vào cổ phiếu trong 6 - 12 tháng tới. Điều này cho thấy niềm tin dài hạn với thị trường vẫn được duy trì.

Tuy nhiên, kỳ vọng ngắn hạn lại có phần dè dặt hơn. Khoảng 50% nhà đầu tư cho rằng thị trường sẽ đi ngang (sideway), trong khi chỉ 35% kỳ vọng xu hướng tăng tiếp tục (uptrend).

Trên cơ sở đó, ông Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích tại Chứng khoán VPS nhận định xu hướng dài hạn của thị trường vẫn tích cực. Theo ông, cả thị trường Mỹ và Việt Nam đều có đặc điểm chung là sau mỗi giai đoạn tăng mạnh, điều chỉnh và tích lũy, chỉ số thường hình thành mặt bằng cao hơn.

Năm 2026, VN-Index đã hai lần kiểm định vùng 1.900 - 1.920 điểm, vượt qua đỉnh lịch sử nhiều năm. Tuy nhiên, ông Khánh cho rằng thị trường có thể cần thêm vài tháng tích lũy để hấp thụ các yếu tố như địa chính trị, lãi suất, diễn biến kinh tế trong nước và tâm lý nhà đầu tư.

“Thanh khoản thấp hiện nay phản ánh sự thận trọng của dòng tiền. Nhà đầu tư vẫn đang chờ thêm tín hiệu rõ ràng hơn”, ông Khánh nói.

Đồng quan điểm, ông Trần Thăng Long, Phó tổng giám đốc Chứng khoán BIDV (BSC), cho rằng kết quả khảo sát phản ánh trạng thái cân bằng của thị trường. Dù triển vọng dài hạn tích cực, môi trường quốc tế vẫn còn nhiều yếu tố bất định.

Theo ông Long, trong giai đoạn hiện tại, nhà đầu tư nên duy trì tỷ trọng cổ phiếu hợp lý để tránh rủi ro khi thị trường chưa xác lập xu hướng mới.

Trong khi đó, ông Nguyễn Minh Hạnh, Giám đốc Trung tâm phân tích tại Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), chỉ ra nghịch lý lớn nhất hiện nay: “Chỉ số tăng nhưng nhiều nhà đầu tư không có lãi”.

Theo ông Hạnh, nguyên nhân nằm ở sự phân hóa mạnh. VN-Index tăng chủ yếu nhờ nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn, trong khi nhiều cổ phiếu riêng lẻ vẫn đi ngang hoặc giảm giá.

Tìm “Alpha” – lời giải cho bài toán phân hóa

Từ “nghịch lý” trên, các chuyên gia cho rằng bài toán quan trọng của nhà đầu tư hiện nay không phải chỉ là chọn ngành tăng trưởng mà là tìm đúng doanh nghiệp có khả năng vượt trội so với thị trường.

Ông Lê Đức Khánh cho rằng chiến lược phù hợp là kết hợp giữa phân tích từ trên xuống (top-down) và phân tích doanh nghiệp từ dưới lên (bottom-up).

Nhà đầu tư cần xác định nhóm ngành có triển vọng, nhưng quan trọng hơn là lựa chọn những doanh nghiệp tốt nhất trong từng lĩnh vực thay vì mua theo câu chuyện chung của cả ngành.

Ngoài các nhóm đang được quan tâm như ngân hàng, chứng khoán, thép, vật liệu xây dựng, xây dựng hạ tầng, bán lẻ và bất động sản, ông Khánh cũng đánh giá cao một số nhóm hưởng lợi từ chu kỳ kinh tế như dệt may, phân bón, dầu khí.

Bên cạnh đó là các doanh nghiệp có tài sản giá trị nhưng đang bị thị trường định giá thấp hoặc duy trì chính sách cổ tức ổn định.

Theo ông Khánh, một hạn chế phổ biến của nhà đầu tư cá nhân là thường chỉ theo dõi các cổ phiếu quen thuộc, trong khi chưa dành đủ thời gian nghiên cứu những cơ hội ít được chú ý hơn.

Mang tới góc nhìn thẳng thắn, ông Nguyễn Minh Hạnh bổ sung rằng không phải câu chuyện tăng trưởng nào cũng đồng nghĩa với lợi nhuận cổ phiếu.

Lấy ví dụ nhóm xây dựng và đầu tư công, ông Hạnh cho rằng dù được kỳ vọng hưởng lợi từ làn sóng giải ngân hạ tầng, nhiều doanh nghiệp vẫn chịu áp lực lớn từ đòn bẩy tài chính, lãi suất và chi phí nguyên vật liệu tăng cao.

Ngược lại, vị chuyên gia SHS đánh giá tích cực hơn với lĩnh vực thị trường vốn, gồm ngân hàng, công ty chứng khoán và fintech (công nghệ tài chính). Theo ông, dư địa mở rộng các sản phẩm đầu tư trong 5 năm tới còn rất lớn khi tín dụng truyền thống đã ở mức cao, khoảng 145% GDP.

“Cuộc đua trong thời gian tới sẽ không chỉ nằm ở tăng trưởng tín dụng mà còn ở khả năng mở rộng hệ sinh thái sản phẩm đầu tư”, ông Hạnh nhận định.

Từ góc nhìn quản lý danh mục, ông Trần Thăng Long cho rằng khả năng tạo Alpha là yếu tố quyết định sự khác biệt giữa nhà đầu tư chuyên nghiệp và phần còn lại.

Theo ông, với nhà đầu tư cá nhân, việc liên tục đánh bại thị trường là rất khó. Vì vậy, một chiến lược hợp lý là phân bổ phần lớn danh mục vào các quỹ ETF (quỹ hoán đổi danh mục) để hưởng lợi từ xu hướng chung, đồng thời dành một phần nhỏ cho những cổ phiếu mà nhà đầu tư có hiểu biết sâu.

Công nghệ và bài toán nâng chất lượng thị trường

Một vấn đề đáng chú ý khác được các chuyên gia đề cập là khoảng trống về cổ phiếu công nghệ trên thị trường Việt Nam.

Trong khi các thị trường lớn đang được thúc đẩy bởi những xu hướng như trí tuệ nhân tạo (AI), chip bán dẫn và hạ tầng dữ liệu, Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đóng vai trò là thị trường ứng dụng công nghệ.

Ông Lê Đức Khánh cho rằng giải pháp quan trọng là cần thúc đẩy các đợt IPO (phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng) chất lượng cao để bổ sung những doanh nghiệp lớn, tạo thêm lựa chọn cho nhà đầu tư.

Theo ông, nhiều doanh nghiệp tiềm năng đã chuẩn bị kế hoạch lên sàn, nhưng cần môi trường niêm yết thuận lợi hơn, hệ thống giao dịch hoàn thiện hơn và hành lang pháp lý rõ ràng hơn.

Ông Nguyễn Minh Hạnh nhìn nhận thách thức lớn của doanh nghiệp công nghệ Việt Nam là thiếu công nghệ lõi.

Nhiều công ty hiện vẫn dựa trên nền tảng công nghệ có sẵn như API (giao diện lập trình ứng dụng) hoặc các mô hình AI lớn do nước ngoài phát triển, khiến khả năng tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn còn hạn chế.

Ngoài ra, nguồn vốn dài hạn tại Việt Nam chưa đủ lớn để các doanh nghiệp công nghệ có thể đầu tư mạnh trong nhiều năm như các tập đoàn toàn cầu.

Về triển vọng nửa cuối năm, các chuyên gia cho rằng nhà đầu tư cần tập trung nhiều hơn vào kết quả kinh doanh thực tế thay vì chỉ dựa vào các chỉ báo vĩ mô vốn có độ trễ.

Nhóm bán lẻ được đánh giá tích cực nhờ nền tảng hoạt động ổn định, trong khi ngân hàng vẫn giữ vai trò dẫn dắt nhờ quy mô vốn hóa lớn và kỳ vọng tăng trưởng lợi nhuận 14 - 17%. Bên cạnh đó, một số lĩnh vực như cảng biển, cao su, trái phiếu doanh nghiệp cũng được xem là có cơ hội riêng.

Trong bối cảnh thị trường khó tăng mạnh trong ngắn hạn, các tài sản có thu nhập cố định có thể là lựa chọn giúp cân bằng danh mục.

Nhìn chung, giai đoạn hiện tại phản ánh sự phân hóa ngày càng rõ nét: VN-Index tăng không đồng nghĩa mọi cổ phiếu đều tăng. Muốn tạo lợi nhuận vượt trội, nhà đầu tư cần tập trung vào chất lượng doanh nghiệp, khả năng tạo dòng tiền và giá trị thực thay vì chỉ chạy theo diễn biến của chỉ số.

Nghịch lý “VN-Index tăng nhưng nhiều nhà đầu tư không có lãi” vì vậy không phải dấu hiệu suy yếu, mà cho thấy cách kiếm lợi nhuận trên thị trường đang thay đổi. Khi dòng tiền ngày càng chọn lọc, lợi thế sẽ thuộc về những nhà đầu tư có phương pháp và khả năng đánh giá đúng giá trị doanh nghiệp.