Điều gì sẽ đưa Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình?

Năm 2026 được xem là một cột mốc đặc biệt của Việt Nam khi đất nước bước vào giai đoạn chuyển mình với nhiều thay đổi mạnh mẽ về kinh tế, công nghệ, hạ tầng và tư duy phát triển. Từ những chuyển động đang diễn ra tại Hà Nội cho tới các chiến lược dài hạn hướng tới mục tiêu quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam đang cho thấy một khát vọng mới: không chỉ hội nhập, mà còn muốn khẳng định vị thế trên bản đồ kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, cuốn sách “40 Years of Innovators: The Personal Stories of 25 Individuals Who Have Made A Difference For Vietnam” (40 năm từ Đổi Mới đến hôm nay) của hai tác giả Sam Van - nhà đầu tư, doanh nhân nhiều năm gắn bó với Việt Nam và Sam Korsmoe - nhà báo, chuyên gia truyền thông quốc tế theo dõi Việt Nam hơn hai thập niên mang đến một góc nhìn đáng chú ý về hành trình 40 năm Đổi Mới của Việt Nam - được kể lại thông qua những con người tiên phong đã góp phần tạo nên các chuyển động lớn của nền kinh tế.

Tiếp nối những câu chuyện được kể trong cuốn sách về hành trình phát triển của Việt Nam sau Đổi Mới, ông Sam Van và Sam Korsmoe đã có cuộc trao đổi với TheLEADER về các vấn đề đang định hình tương lai nền kinh tế. Từ khát vọng "Go Global" của doanh nghiệp Việt, yêu cầu nâng cấp năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo, đến thách thức vượt qua bẫy thu nhập trung bình, hai tác giả cho rằng Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi có ý nghĩa quyết định đối với vị thế của đất nước trong nền kinh tế toàn cầu.

Nhìn lại chặng đường 40 năm kể từ Đổi Mới (1986 - 2026), Việt Nam đã trải qua nhiều biến động và thử thách. Theo ông, sau khi vượt qua các cuộc khủng hoảng kinh tế trong nước và quốc tế, Việt Nam đã thực sự trưởng thành ở những khía cạnh cốt lõi nào?

Ông Sam Korsmoe: Khi một quốc gia lựa chọn hội nhập sâu rộng với thế giới, quốc gia đó phải chấp nhận những cơ hội và thách thức mà các nền kinh tế khép kín không phải đối mặt.

Điều đặc biệt của Việt Nam là dù sở hữu quy mô dân số khoảng 100 triệu người, nền kinh tế vẫn có mức độ kết nối với thế giới rất cao. Đây là đặc điểm không phổ biến ở nhiều quốc gia có quy mô tương tự.

Nhìn lại hành trình phát triển, Việt Nam đã nhiều lần đứng trước những lựa chọn mang tính bước ngoặt.

Thứ nhất, cho phép các doanh nghiệp nhà nước được vận hành linh hoạt hơn theo tín hiệu thị trường.

Thứ hai, thúc đẩy quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển của thị trường vốn và thị trường chứng khoán.

Thứ ba, ký kết Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ và sau đó gia nhập WTO, mở ra một giai đoạn hội nhập sâu rộng hơn với kinh tế toàn cầu.

Thứ tư, từng bước tạo điều kiện cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế.

Điểm chung của tất cả những quyết định này là niềm tin rằng mở cửa và hội nhập sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn so với bảo hộ và khép kín.

Theo tôi, sự trưởng thành lớn nhất của Việt Nam trong 40 năm qua không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế hay mức sống được cải thiện, mà còn nằm ở việc duy trì nhất quán lựa chọn hội nhập như một chiến lược phát triển dài hạn.

“Go Global” đang trở thành một khát vọng lớn của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế là gần 98% doanh nghiệp của nền kinh tế hiện nay vẫn là SMEs - khu vực tạo ra phần lớn việc làm nhưng cũng đang đối mặt với nhiều hạn chế về vốn, quản trị và năng lực cạnh tranh quốc tế. Theo các ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất khiến SMEs Việt Nam khó bước ra sân chơi toàn cầu?

Ông Sam Van: Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam hiện có quy mô doanh thu khoảng 5-20 triệu USD và vẫn được vận hành theo mô hình doanh nghiệp gia đình.

Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở vốn hay khả năng sử dụng tiếng Anh, mà nằm ở tính kỷ luật trong quản trị doanh nghiệp.

Khi bước ra thị trường quốc tế, những phương thức quản lý mang tính phi chính thức hay lợi thế từ các mối quan hệ cá nhân sẽ không còn đủ để cạnh tranh.

Các hệ thống kiểm soát nội bộ lỏng lẻo, giao dịch với bên liên quan thiếu minh bạch hay cơ cấu sở hữu không rõ ràng có thể vẫn được bỏ qua trong một số trường hợp tại thị trường trong nước. Tuy nhiên, trên thị trường quốc tế, đây đều là những tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng có thể khiến các thương vụ đổ vỡ và làm suy giảm đáng kể giá trị doanh nghiệp.

Để phát triển bền vững trên thị trường toàn cầu, doanh nghiệp cần xây dựng năng lực cốt lõi, hệ thống quản trị minh bạch và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế ngay từ giai đoạn đầu.

Tôi cho rằng những cải cách gần đây trong lĩnh vực thuế và hoạt động kiểm toán là tín hiệu tích cực, cho thấy các doanh nghiệp đang từng bước nâng cao tính kỷ luật trong quản trị và vận hành.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên xem quản trị đơn thuần là một thủ tục cần hoàn thành hay một tiêu chí cần đáp ứng. Trên thực tế, đó là điều kiện tiên quyết để tham gia sân chơi toàn cầu.

Nhiều năm qua, thế giới nhìn nhận Việt Nam như một trung tâm sản xuất chi phí thấp nhờ lợi thế lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam muốn được biết đến như một quốc gia của công nghệ, đổi mới sáng tạo và vai trò dẫn dắt trong khu vực. Theo các ông, đâu là những điều kiện quan trọng nhất để Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, giá trị gia tăng và tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình?

Ông Sam Korsmoe: Theo tôi, thách thức lớn nhất là Việt Nam cần dịch chuyển nhanh hơn lên các nấc thang giá trị cao hơn trong nền kinh tế toàn cầu.

Trong sản xuất cũng như nông nghiệp, Việt Nam không thể tiếp tục chỉ cạnh tranh bằng chi phí thấp hay xuất khẩu nguyên liệu thô. Giá trị lớn hơn nằm ở công nghệ, thiết kế, thương hiệu, chế biến sâu và hệ thống phân phối. Nhiều quốc gia rơi vào bẫy thu nhập trung bình vì không nâng cấp được vị trí trong chuỗi giá trị và tiếp tục cạnh tranh bằng các sản phẩm có biên lợi nhuận thấp.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần nhiều doanh nghiệp đầu tàu có khả năng cạnh tranh quốc tế, sở hữu thương hiệu mạnh và tạo ra giá trị trên thị trường toàn cầu. Đồng thời, việc bảo đảm hạ tầng năng lượng ổn định cũng sẽ là điều kiện quan trọng để hỗ trợ các ngành công nghệ cao, trung tâm dữ liệu và các động lực tăng trưởng mới trong tương lai.

Quan trọng hơn cả, Việt Nam cần duy trì khát vọng phát triển đã tạo nên những thành tựu của bốn thập niên qua. Một nền kinh tế chỉ có thể tiếp tục bứt phá khi xã hội vẫn giữ được tinh thần đổi mới và mong muốn vươn lên.

Ông Sam Van: Tôi đồng tình rằng Việt Nam cần dịch chuyển sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn. Tuy nhiên, quá trình đó chỉ có thể diễn ra bền vững khi được hỗ trợ bởi ba nền tảng cốt lõi.

Thứ nhất là các thể chế đáng tin cậy, nơi quyền sở hữu, hợp đồng kinh tế và các quy tắc thị trường được thực thi nhất quán và có tính dự báo cao.

Thứ hai là nguồn vốn dài hạn cho đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs, cần tiếp cận những dòng vốn sẵn sàng đồng hành trong thời gian dài thay vì chỉ tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn.

Thứ ba là khả năng phát triển và luân chuyển nhân tài. Việt Nam cần tạo điều kiện để nguồn nhân lực chất lượng cao được tiếp cận các chuẩn mực quốc tế, tích lũy kinh nghiệm trong nhiều môi trường khác nhau và quay trở lại đóng góp cho nền kinh tế.

Khi thể chế, nguồn vốn và nguồn nhân lực cùng được củng cố, đổi mới sáng tạo sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành động lực tăng trưởng thực sự của nền kinh tế.

Ông dự đoán Việt Nam còn bao nhiêu thời gian trước khi mô hình tăng trưởng dựa trên lợi thế lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và lợi thế đất đai không còn hiệu quả?

Ông Sam Van: Theo tôi, thời gian dành cho mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ, đất đai và khai thác tài nguyên không còn nhiều.

Tiền lương đang tăng lên, đất đai ngày càng trở thành vấn đề nhạy cảm về chính sách, trong khi các giới hạn về môi trường cũng ngày càng chặt chẽ hơn.

Việt Nam có lẽ chỉ còn chưa đầy một thập niên trước khi những lợi thế này chuyển từ động lực tăng trưởng thành lực cản phát triển.

Sự thay đổi sẽ không diễn ra đột ngột. Nó sẽ xuất hiện dưới dạng biên lợi nhuận suy giảm, năng suất chững lại và việc nền kinh tế bị mắc kẹt trong các ngành có giá trị gia tăng trung bình, trong khi các quốc gia khác tiếp tục tiến lên những nấc thang cao hơn.

Nếu không định giá đúng chi phí của lao động, đất đai và tài nguyên, đồng thời đầu tư mạnh hơn vào công nghệ, kỹ năng lao động và quản trị, Việt Nam có nguy cơ tiếp tục dựa vào mô hình của ngày hôm qua trong khi theo đuổi những mục tiêu của ngày mai.

Trong cuốn sách, các ông kể nhiều câu chuyện về những cá nhân tiên phong của thời kỳ Đổi Mới. Theo ông, Việt Nam hiện nay đã xuất hiện một thế hệ “innovators” mới hay chưa? Và họ khác gì so với thế hệ doanh nhân mở đường trước đây?

Ông Sam Van: Tôi cho rằng thế hệ đó đã xuất hiện và họ có nhiều điểm khác biệt so với những người đi trước.

Thế hệ doanh nhân thời kỳ Đổi Mới phải xây dựng thị trường gần như từ con số không, trong điều kiện nguồn lực hạn chế và môi trường kinh doanh còn nhiều khoảng trống.

Ngược lại, thế hệ đổi mới sáng tạo ngày nay trưởng thành trong một Việt Nam đã kết nối sâu với dòng vốn, công nghệ và các mạng lưới toàn cầu.

Họ dựa nhiều hơn vào dữ liệu trong quá trình ra quyết định, sẵn sàng chấp nhận thất bại như một phần của quá trình học hỏi và không quá đặt nặng việc phải sở hữu toàn bộ doanh nghiệp. Họ có xu hướng hợp tác, gọi vốn, thoái vốn rồi tiếp tục khởi nghiệp với những dự án mới.

Tuy nhiên, áp lực cạnh tranh của thế hệ này cũng lớn hơn rất nhiều. Họ không chỉ cạnh tranh với các doanh nhân trong nước mà còn phải cạnh tranh với các nhà sáng lập tại Singapore, Bangalore hay Thung lũng Silicon.

Nếu lợi thế lớn nhất của thế hệ doanh nhân đầu tiên là lòng can đảm, thì thế hệ hiện nay cần xây dựng năng lực dựa trên kỷ luật, quản trị, khả năng tập trung và năng lực thực thi.

Những doanh nghiệp như FPT, VNG, Masan hay Vingroup đang cho thấy các tín hiệu tích cực khi từng bước mở rộng hoạt động ra ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Theo ông, đâu là lĩnh vực mà doanh nghiệp Việt Nam có nhiều cơ hội nhất để tạo ra dấu ấn toàn cầu trong 10 năm tới: công nghệ, sản xuất, tài chính, logistics hay kinh tế xanh?

Ông Sam Van: Theo tôi, kinh tế xanh là lĩnh vực nổi bật nhất bởi đây là điểm giao thoa giữa công nghệ và sản xuất.

Việt Nam vừa là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu, vừa sở hữu nền tảng sản xuất đủ năng lực để tham gia vào các giải pháp phát triển bền vững. Đây là một thách thức nhưng đồng thời cũng là cơ hội lớn.

Việt Nam có tiềm năng trở thành trung tâm của năng lượng tái tạo, vật liệu tái chế và hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời hưởng lợi từ dòng vốn đầu tư toàn cầu đang ngày càng ưu tiên các tiêu chí ESG.

Một ví dụ đáng chú ý là Plascene, công ty thành viên của Duy Tân Recycling, đang chuyển đổi rác thải nhựa tại Việt Nam thành bao bì đạt tiêu chuẩn thực phẩm để cung cấp cho Costco tại Mỹ.

Đó là mô hình đáng tham khảo: biến năng lực xử lý các vấn đề địa phương thành giá trị có thể cạnh tranh trên quy mô toàn cầu.

Hình ảnh “ngoại giao cây tre” đã trở nên rất quen thuộc. Nhưng trong sách, các ông lại bổ sung thêm hình tượng “cây mía”. Điều gì ở cây mía khiến các ông cảm thấy nó phản ánh đúng tinh thần Việt Nam hiện tại?

Ông Sam Korsmoe: Theo tôi, "ngoại giao cây tre" và "ngoại giao cây mía" không đối lập mà bổ sung cho nhau.

Nếu cây tre đại diện cho sự linh hoạt và kiên cường trước những thay đổi của môi trường quốc tế, thì cây mía nhấn mạnh một khía cạnh khác của Việt Nam: khả năng kết nối, hợp tác và tạo ra giá trị cùng với các đối tác.

Cây mía có sức sống mạnh mẽ, hiện diện ở nhiều vùng đất khác nhau nhưng vẫn giữ được những đặc tính riêng của mình. Ở một góc độ nào đó, điều này phản ánh cách Việt Nam đang hội nhập với thế giới: vừa chủ động thích ứng, vừa xây dựng các mối quan hệ dựa trên thiện chí và lợi ích chung.

Đó cũng là lý do chúng tôi lựa chọn hình tượng cây mía như một cách diễn đạt khác về tinh thần Việt Nam trong giai đoạn phát triển hiện nay.

Ông Sam Van: Cây mía là một hình ảnh rất gần gũi nhưng cũng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa. Đó là loài cây có sức sống bền bỉ, khả năng thích ứng cao và mang lại vị ngọt. Tuy nhiên, giá trị của cây mía không nằm ở vẻ bề ngoài mà được tạo ra thông qua quá trình chế biến.

Theo tôi, Việt Nam cũng có nhiều đặc điểm tương tự. Trong nhiều thập niên qua, đất nước đã cho thấy khả năng thích ứng và phát triển ngay cả trong những điều kiện khó khăn. Nhưng giống như cây mía cần được chế biến để tạo ra giá trị cao hơn, Việt Nam cũng đang đứng trước yêu cầu phải chuyển hóa những lợi thế sẵn có về con người, tinh thần doanh nhân và năng lực phát triển thành các sản phẩm, doanh nghiệp và thương hiệu có sức cạnh tranh toàn cầu.

Nói cách khác, tiềm năng đã hiện hữu. Thách thức nằm ở khả năng chuyển hóa tiềm năng đó thành giá trị gia tăng và vị thế mới cho nền kinh tế.

Phiên bản tiếng Anh của cuốn “40 năm từ Đổi Mới đến hôm nay” được ra mắt ngày 7/4/2026, trong khi bản tiếng Việt dự kiến phát hành vào quý III/2026. Độc giả có thể tìm đọc bản tiếng Anh tại đây.