Định hình xu hướng chuyển dịch FDI công nghệ cao, chuyển giao công nghệ và liên kết doanh nghiệp

Kinh tế toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng khi lợi thế cạnh tranh dần dịch chuyển từ chi phí thấp và ưu đãi thuế sang công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, mô hình tăng trưởng dựa vào FDI thâm dụng lao động và gia công lắp ráp của Việt Nam bộc lộ ngày càng rõ những giới hạn.

Dư địa tăng năng suất thu hẹp, thuế tối thiểu toàn cầu gia tăng áp lực cùng yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cụ thể. Những yếu tố này buộc Việt Nam phải chuyển sang mô hình dựa trên công nghệ và giá trị gia tăng cao, trong đó FDI công nghệ cao giữ vai trò then chốt, mang theo công nghệ hiện đại và chuẩn mực quản trị tiên tiến.

Để thực hiện chuyển đổi đó, chính sách FDI thế hệ mới cần gắn chặt với chuyển giao công nghệ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và tăng liên kết với doanh nghiệp trong nước. Đây là nền tảng để củng cố năng suất dài hạn và nâng cao năng lực công nghệ quốc gia.

Loạt chính sách hỗ trợ chuyển giao công nghệ và liên kết doanh nghiệp

Một bước cụ thể hóa định hướng trên là Nghị định 20/2026/NĐ-CP ban hành ngày 15/01/2026, hướng dẫn thi hành Nghị quyết 198/2025/QH15 về cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.

Theo đánh giá từ công ty chứng khoán MB (MBS), văn bản này đưa ra nhiều ưu đãi thực chất cho nhóm công nghệ đổi mới sáng tạo, bao gồm hỗ trợ hạ tầng khu công nghiệp và hạ tầng số, chi phí nghiên cứu phát triển, đào tạo nhân lực, thử nghiệm sandbox và ưu đãi thuế.

Nhờ đó, doanh nghiệp nội địa có điều kiện hợp tác sâu hơn với FDI công nghệ cao và giữ vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển khu vực tư nhân.

Tiếp nối tinh thần từ Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 198/2025/QH15, Nghị định 20 có thể tạo hiệu ứng cộng hưởng với dự thảo nghị quyết về kinh tế vốn đầu tư nước ngoài đang được hoàn thiện và trình Bộ Chính trị đầu năm 2026.

Dự thảo nhấn mạnh thu hút FDI công nghệ cao gắn với nội địa hóa và chuyển giao công nghệ. Trong công điện tháng 1/2026, Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện thể chế để thu hút vốn FDI trong thời gian tới.

Các giải pháp dự kiến bao gồm phát triển hạ tầng khu công nghiệp thế hệ mới gắn logistics, năng lượng sạch và hạ tầng số; ưu đãi cho FDI tập trung vào công nghệ cao, tiêu chuẩn xanh và ESG; đồng thời thiết lập cơ chế liên kết với doanh nghiệp trong nước và yêu cầu chuyển giao công nghệ.

MBS cho rằng định hướng chung là chuyển sang thu hút FDI chất lượng cao gắn với công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Xu hướng này được kỳ vọng sẽ định hình lại cấu trúc ngành và nhóm doanh nghiệp hưởng lợi trung dài hạn, mở ra triển vọng cho bất động sản khu công nghiệp và các doanh nghiệp công nghệ có khả năng liên kết với FDI.

Nỗ lực đặt dấu chân trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu

Song song với hoàn thiện chính sách, Việt Nam cũng đẩy mạnh tham gia chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu sau Nghị quyết 57 về đột phá khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Nghị quyết xác định đổi mới sáng tạo là đột phá chiến lược, đặt mục tiêu đến 2030 vào top 3 Đông Nam Á về AI và công nghệ số, top 50 thế giới về năng lực cạnh tranh số và chính phủ điện tử.

Bên cạnh đó, quy hoạch hạ tầng thông tin và truyền thông 2021 - 2030 đặt mục tiêu phủ sóng 5G cho 99% dân số, xây dựng mạng lưới data center quốc gia gắn với AI, Big Data và chính phủ số. Theo đó, hạ tầng số được xem là trụ cột trong chiến lược công nghệ.

Luật Công nghiệp công nghệ số có hiệu lực từ 1/1/2026 với các ưu đãi về thuế, miễn tiền thuê đất và hỗ trợ chi phí nghiên cứu phát triển, nhân sự, đào tạo, sản xuất thử nghiệm. Luật Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo cho phép thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hưởng ít nhất 30% thu nhập, qua đó thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Tháng 11/2025, gói tín dụng 500.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ được triển khai với lãi suất ưu đãi thấp hơn tối thiểu 1% trong ít nhất hai năm.

Đầu năm 2026, Viettel khởi công nhà máy chip tại Hòa Lạc, FPT mở nhà máy đóng gói kiểm thử chip tại Bắc Ninh, hoàn thiện ba khâu thiết kế, sản xuất và đóng gói.

Theo nhận định của MBS, đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh ngành công nghệ thông tin còn đi sau khu vực. Chính sách đã tạo nền tảng thuận lợi, song cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả.

Thách thức và giải pháp nâng cao năng lực thu hút FDI công nghệ cao

Dù hưởng lợi từ xu hướng Trung Quốc +1 và mạng lưới FTA rộng, Việt Nam vẫn chưa phải điểm đến ưu tiên của các tập đoàn công nghệ Mỹ. Lợi thế chi phí điện khoảng 9 cent/kWh, lao động cạnh tranh và giá thuê khu công nghiệp 80 - 250 USD/m2/kỳ thuê vẫn hấp dẫn.

Tuy nhiên, những yếu tố này chủ yếu phù hợp với sản xuất thâm dụng lao động và sẽ giảm dần sức hút khi thuế tối thiểu toàn cầu được áp dụng.

Nhiều cải thiện đã được ghi nhận, các điểm nghẽn vẫn hiện hữu và có thể ảnh hưởng đến sức hút FDI công nghệ cao. Hạ tầng điện còn tiềm ẩn rủi ro thiếu hụt, nền tảng dữ liệu và viễn thông chưa đủ vững chắc để đáp ứng yêu cầu sản xuất công nghệ cao. Nước công nghiệp cũng chưa đạt chuẩn siêu sạch theo tiêu chuẩn khắt khe của ngành bán dẫn.

Logistics thuộc nhóm top 5 ASEAN nhưng kết nối chưa đồng bộ khiến chi phí vẫn ở mức cao. Bên cạnh đó, thủ tục hành chính và hải quan còn phức tạp, tiếp tục là rào cản trong quá trình triển khai dự án.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Nghị quyết về kinh tế vốn đầu tư nước ngoài định hướng chuyển trọng tâm từ ưu đãi thuế sang nâng cao chất lượng hạ tầng, môi trường đầu tư, nhân lực và thể chế.

Giải pháp được đề xuất gồm phát triển khu công nghiệp thế hệ mới gắn năng lượng sạch và hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về FDI, ưu đãi cho công nghệ cao và bán dẫn, đồng thời thúc đẩy nội địa hóa, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực cho doanh nghiệp trong nước.

Tác động đến doanh nghiệp và chiến lược đầu tư

Trên phương diện doanh nghiệp, Nghị định 20 tạo ra gói hỗ trợ đáng kể cho các doanh nghiệp công nghệ và khởi nghiệp.

Mỗi khu công nghiệp bố trí bình quân 20ha hoặc 5% diện tích cho doanh nghiệp công nghệ tư nhân, giảm ít nhất 30% giá thuê trong 5 năm đầu và hỗ trợ thuê tài sản công phục vụ nghiên cứu phát triển.

Thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng mức 0% trong 2 năm, giảm 50% trong 4 năm tiếp theo; thuế thu nhập cá nhân được miễn 2 năm và giảm 50% trong 4 năm sau.

Thêm nữa, doanh nghiệp được khấu trừ chi phí nghiên cứu phát triển đến 200% và trích tối đa 20% thu nhập vào quỹ nghiên cứu phát triển. Cơ chế ổn định giúp giảm rủi ro và tạo thuận lợi cho kế hoạch dài hạn.

Nhờ những chính sách này, doanh nghiệp có thể cải thiện dòng tiền, tăng sức chịu đựng trong giai đoạn đầu tư kéo dài và mở rộng năng lực công nghệ. Liên kết với FDI chất lượng cao tạo điều kiện hình thành năng lực nội sinh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Ở góc độ chiến lược đầu tư, nên ưu tiên các doanh nghiệp có nền tảng công nghệ và khả năng hợp tác với FDI.

Các trường hợp như FPT với nhà máy đóng gói kiểm thử chip có cơ hội gia tăng giá trị, đón đơn hàng từ FDI bán dẫn và hưởng lợi từ nhu cầu data, cloud, AI và an ninh mạng tại khu công nghiệp. Hay Viettel có thể hưởng lợi gián tiếp khi hạ tầng viễn thông phát triển cùng khu công nghiệp công nghệ cao.

Đối với bất động sản khu công nghiệp, ưu đãi dành cho doanh nghiệp nội địa kết hợp với định hướng thu hút FDI công nghệ cao sẽ tạo lực cầu mới. Những chủ đầu tư chủ động nâng cấp hạ tầng và chuyển đổi chiến lược sớm sẽ có lợi thế đón dòng vốn chất lượng.

Tổng thể, các bước đi này góp phần nâng vị thế Việt Nam trong chuỗi công nghệ toàn cầu và củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn thông qua liên kết chặt chẽ giữa FDI và doanh nghiệp nội địa.