Hai nỗi lo khi xe điện bùng nổ

Xe điện vào sóng tăng trưởng

Chỉ mới hai tháng trước, đại lý ủy quyền xe máy điện Vinfast tại Tây Mỗ (Hà Nội) của Tuấn chỉ bán được 2 - 3 chiếc xe máy điện mỗi ngày thì những ngày gần đây, sức mua bất ngờ tăng lên 15 - 20 chiếc/ngày, thậm chí có ngày bán ra 30 chiếc mà vẫn không đủ hàng để bán.

Sự khan hiếm của những chiếc xe Viper, Evo Grand, Feliz, Motio không chỉ ở cửa hàng của Tuấn mà còn xảy ra với nhiều đại lý xe máy điện trên toàn quốc.

Chỉ trong một thời gian ngắn vừa qua, nhiều mẫu xe máy điện của Vinfast bất ngờ rơi vào tình trạng “cháy hàng” cục bộ, Tuấn cho hay.

Số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), riêng tháng 3/2026, các doanh nghiệp trong nước đã xuất xưởng khoảng 354.200 xe máy mới, tăng 57,6% so với tháng trước và cao hơn 50,5% so với cùng kỳ năm ngoái. Tính chung ba tháng đầu năm, tổng lượng xe máy mới đưa ra thị trường đạt 952.400 chiếc, tăng 31,6% so với cùng kỳ 2025.

Đặc biệt, thị trường ghi nhận sự tăng tốc của nhóm doanh nghiệp xe máy điện. Chỉ riêng Vinfast cho thấy hệ thống đại lý toàn quốc đã nhận hơn 135.000 lượt đặt cọc. Với lượng đơn hàng gia tăng đột biến trong khoảng thời gian ngắn, năng lực sản xuất chỉ đáp ứng 93.000 chiếc, hãng này buộc phải gia tăng sản xuất để hoàn thành nốt hơn 40.000 đơn đặt trước.

Trong khi đó, các hãng xe khác như Yadea, Pega, Dat Bike, Selex Motors hay Before All đang phải đẩy nhanh sản xuất để đáp ứng nhu cầu của người đi làm, hộ gia đình trẻ và cả doanh nghiệp giao vận.

Đây là mức tăng đáng chú ý, cho thấy các hãng xe đang chủ động gia tăng công suất để đón đầu sức mua, đồng thời chuẩn bị cho giai đoạn cạnh tranh mới của thị trường.

Trong đó, biến động giá xăng dầu và lo lắng bất ổn nhiên liệu còn kéo dài cùng chính sách vĩ mô chuyển dịch dần từ xe xăng sang phương tiện xanh, đang trở thành yếu tố chi phối tâm lý người tiêu dùng, đồng thúc đẩy thị trường này “nóng” lên chưa từng thấy.

Nỗi lo bài toán hạ tầng điện và trạm sạc

Tuy vậy, đi cùng với sự tăng nhiệt của thị trường xe điện cũng là nỗi lo về hệ thống hạ tầng trạm sạc giữa cái “nóng” của mùa hè đang cận kề.

Dẫn số liệu từ Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam tại cuộc họp báo quý I/2026 của Bộ Công thương diễn ra chiều qua, ông Nguyễn Thế Hữu, Phó Cục trưởng Cục Điện lực cho hay, nhu cầu điện cho xe điện theo ước tính chỉ rơi vào khoảng 0,2 – 0,3% tổng lượng điện thương phẩm toàn quốc vào thời điểm hiện tại.

Con số này dự kiến sẽ tăng lên 0,68 – 1,1%/năm trên toàn quốc đến năm 2030 khi số lượng ô tô điện xấp xỉ 1 - 1,6 triệu xe, xe máy điện khoảng 8 - 13 triệu xe.

Thế nhưng thách thức lớn không nằm ở tổng lượng điện tiêu thụ, mà thay vào đó là công suất tức thời cần phải đáp ứng.

Một ví dụ được lãnh đạo Cục Điện lực đưa ra là trong trường hợp có khoảng 100.000 xe ô tô điện cùng sử dụng sạc nhanh với công suất từ 60 đến 120kW, tổng công suất sạc tức thời có thể lên tới 6 -12GW, tương đương khoảng 1/8 đến 1/4 công suất phụ tải cực đại của hệ thống điện hiện nay.

Điều này dẫn tới nguy cơ quá tải lưới điện cục bộ có thể xuất hiện tại các khu vực tập trung đông dân cư hoặc nơi có mật độ trạm sạc cao, nếu không có kế hoạch cho việc phát triển lưới hạ tầng điện trung, hạ áp đồng bộ với hạ tầng trạm sạc xe điện trong dài hạn.

Thực tế, trong thời gian vừa qua, trước đặc điểm cung cầu điện năng trong bối cảnh mới, Bộ Công thương đang gấp rút hoàn thiện đề xuất phân chia khung giờ cao điểm theo mùa, rút ngắn hoặc dịch chuyển các dải giờ so với hiện hành, trong đó, quy định lại khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia.

Mặc dù thay đổi kỹ thuật này có thể tác động mạnh tới chi phí sản xuất, chiến lược vận hành của các nhà máy và cách thị trường điện phản ứng với năng lượng tái tạo, nhưng theo các chuyên gia, giải pháp kỹ thuật này gần như là "bắt buộc" cho bài toán cấp bách về nhu cầu điện nói chung và tránh thiếu điện cục bộ ngắn hạn.

Dữ liệu của Bộ Công thương ghi nhận trong thời gian gần đây, nắng nóng tại khu vực miền Bắc ngày 31/3 trùng với cao điểm mùa khô miền Nam, nhu cầu phụ tải tăng cao hơn 1 tỷ kWh/ngày, trong đó cao nhất là miền Bắc.

Đến ngày 7/4, sản lượng điện tăng cao hơn nữa. Dù chưa phải là kỷ lục tiêu thụ điện từ trước đến nay song đã là mức cao nhất kể từ đầu năm nay và diễn ra sớm hơn so với mọi năm. Nguyên nhân chủ yếu do nắng nóng dẫn đến nhu cầu sử dụng điện tăng cao.

Ngoài ra, việc người dùng xe điện tại Hà Nội, TP.HCM thường có xu hướng tập trung sạc vào các khung giờ cao điểm từ 18h00 – 23h00 đêm, gây áp lực đáng kể lên hệ thống lưới điện. Nếu tiếp tục nắng nóng diện rộng, thời tiết cực đoan cộng với hiệu ứng hấp thu nhiệt đô thì tăng cao thì hệ thống hạ tầng điện sẽ chịu áp lực lớn.

Theo dự báo, tháng 4/2026 tăng trưởng điện dự kiến đạt 6,07% so với cùng kỳ năm 2025 và lũy kế cả năm ước đạt 350 nghìn kWh, tăng trưởng 7,9% so với 2025.

Lưu ý rằng, ở góc độ xa hơn, năng lượng phụ tải điện sẽ còn chịu áp lực kép khi các trung tâm dữ liệu lớn được đẩy mạnh triển khai ở Việt Nam.

Với yêu cầu vật lý và kỹ thuật, đặc biệt ở phần kết cấu và hạ tầng lõi, lượng tiêu thụ điện năng của tủ mạng (Rack) tiêu chuẩn trong trung tâm dữ liệu dành cho AI gấp 6 – 8 lần, thậm chí cả chục lần so với Rack tiêu chuẩn trong trung tâm dữ liệu truyền thống.

Điều này cho thấy khả năng tiếp cận nguồn điện đang trở thành yếu tố ngày càng quan trọng đối với tính khả thi của dự án, khi báo cáo cho thấy thời gian chờ ước tính để có nguồn điện mới cho quy mô 100MW tại các cụm thị trường trọng điểm của Việt Nam là khoảng 2 đến 3 năm.

Lối đi nào trong dài hạn?

Trong báo cáo cập nhật ngành điện gần đây của SSI Research, các chuyên gia tới từ đơn vị này nhìn nhận thị trường điện 2026 là sự giằng co giữa nhu cầu bùng nổ và nỗi lo đứt gãy chuỗi cung ứng.

Chỉ riêng nhu cầu tiêu thụ điện toàn quốc năm 2026 có thể tăng vọt từ 8,5% (kịch bản cơ sở) lên tới 10 - 15% (kịch bản tích cực). Cơ sở của kỳ vọng này dựa trên giả định hệ số đàn hồi điện/GDP duy trì ở mức 1.

Do đó, ở đây, câu chuyện chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện không chỉ là thay đổi phương tiện giao thông mà là một quá trình chuyển dịch toàn diện của hệ thống năng lượng và hạ tầng.

Nhìn một cách tổng thể, đánh giá của nhiều chuyên gia cho rằng, sự chuyển dịch này có phần rất tích cực vào quá trình chuyển đổi xanh, ở các đô thị lớn sẽ giúp giảm mức độ ô nhiễm đáng kể.

Một bài toán lớn khác một chính là hạ tầng trạm sạc, bởi cả Hà Nội và TP.HCM hiện nay chưa tạo thành một mạng lưới đủ dày để xóa bỏ "nỗi lo hết điện khi đang đi" của người tiêu dùng.

Trong thời gian vừa qua, các địa phương đang đẩy mạnh nghiên cứu, thiết kế hạ tầng trạm sạc, đổi pin xe điện cả công cộng và tại các khu nhà ở chung cư. Tuy nhiên, hệ thống lưới điện ở khu vực nội đô cũ, không được thiết kế cho kịch bản gia tăng phụ tải đột biến từ xe điện.

Theo TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, Việt Nam cũng như nhiều quốc gia đã cam kết mục tiêu tăng trưởng xanh, hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trong chiến lược chuyển đổi này, năng lượng và giao thông vận tải chính là hai lĩnh vực then chốt, nằm trong nhóm ưu tiên hàng đầu và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.

Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không phải là quá trình đơn giản, nó đặt ra nhiều thách thức về vốn, thể chế, chính sách, công nghệ hay kỹ năng, mà còn đòi hỏi lựa chọn lộ trình và bước đi phù hợp. Với điều kiện của Việt Nam, quá trình chuyển đổi cần được nhìn nhận một cách tổng thể, gắn với bài toán năng lượng và phát thải.

“Xe điện chỉ thực sự xanh khi nguồn điện cũng chuyển sang năng lượng sạch và toàn bộ chuỗi sản xuất tiêu dùng được vận hành theo hướng bền vững”, TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh.