Doanh nghiệp xây dựng qua cơn bĩ cực?

Nguồn việc dồi dào

Sau nhiều năm gặp khó khăn bởi thị trường bất động sản ảm đạm, tín dụng thắt chặt và hàng loạt dự án đình trệ, ngành xây dựng đang bước sang một giai đoạn tăng trưởng mới. Hoạt động của các doanh nghiệp xây dựng trở nên nhộn nhịp hơn từ các đại dự án hạ tầng, giao thông đến những đại đô thị đồng loạt triển khai trên khắp cả nước.

Theo số liệu của Bộ Xây dựng, giá trị tăng thêm của riêng ngành xây dựng trong nửa đầu năm 2026 tăng hơn 9,5% so với cùng kỳ năm ngoái.

MBS Research nhận định, ngành xây dựng duy trì đà tăng trưởng ổn định trong nửa đầu năm 2026, được thúc đẩy bởi nhu cầu mạnh mẽ từ các dự án bất động sản và sự tăng tốc của các dự án đầu tư công.

Tốc độ giải ngân đầu tư công theo số liệu của Bộ Tài chính đến hết ngày 31/7/2026 hơn 425,3 nghìn tỷ đồng, đạt 41,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Theo kế hoạch đầu tư vốn năm 2026 chi tiết cho danh mục nhiệm vụ, dự án là hơn 1 triệu tỷ đồng, kéo theo đó là một cuộc đua mới của các nhà thầu xây dựng.

Trong bối cảnh đó, backlog (lượng đơn hàng ký trước) của nhiều doanh nghiệp tiếp tục mở rộng. MBS ước tính backlog của Coteccons (mã CK: CTD) hơn 62.000 tỷ đồng, tăng 42% so với cùng kỳ nhờ hợp tác với các chủ đầu tư lớn triển khai các dự án PPP như Apec Phú Quốc của Sun Group và sân bay Gia Bình của Masterise.

Tương tự, Vinaconex (mã CK: VCG), lợi thế vẫn đến từ kinh nghiệm thi công các công trình hạ tầng quy mô lớn và khả năng tham gia nhiều dự án giao thông trọng điểm được dự đoán có khối lượng backlog dao động trong khoảng từ 16.700 tỷ đồng đến 21.000 tỷ đồng

Trong khi đó, Đèo Cả (mã CK: HHV) tiếp tục được kỳ vọng hưởng lợi từ làn sóng đầu tư công nhờ kinh nghiệm triển khai các dự án giao thông và BOT với lượng backlog khoảng 5.000 – 6.000 tỷ đồng.

Với nhóm hệ sinh thái của ông Nguyễn Bá Dương, chỉ tính riêng Ricons lượng backlog theo công bố vào khoảng gần 20.000 tỷ đồng, trong khi các doanh nghiệp khác như Newtetco cũng có lượng backlog theo công bố lên tới hàng ngàn tỷ đồng.

Lãnh đạo Phục Hưng Holdings (mã CK: PHC), trong công bố gần đây cho biết, sở hữu khối lượng backlog lên tới 11.700 tỷ đồng trở thành "của để dành" giúp doanh nghiệp ổn định doanh thu trong bối cảnh thị trường xây dựng vẫn còn biến động và cạnh tranh gay gắt

Còn với Fecon (mã CK: FCN), nguồn việc gối đầu gần 10.000 tỷ đồng từ 20 dự án metro, sân bay, cảng biển, khu công nghiệp đến bệnh viện trở thành nền tảng quan trọng cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trong hai năm tới.

Sức ép kép từ giá và giải ngân

Nhìn chung, dư địa giải ngân đầu tư công trong nửa cuối năm vẫn còn lớn khi nhiều dự án hạ tầng trọng điểm bước vào giai đoạn thi công cao điểm. Điều này không chỉ tạo thêm việc làm cho các nhà thầu xây dựng, mà còn lan tỏa sang các doanh nghiệp cung cấp vật liệu xây dựng như xi măng, đá, thép hay các loại vật liệu đầu vào khác, kỳ vọng tiếp tục mở ra nhiều cơ hội cho ngành vật liệu xây dựng khi đầu tư công tăng tốc.

Theo dự báo của MBS Research, backlog các doanh nghiệp xây dựng niêm yết dự kiến tăng trưởng 15% so với cùng kỳ trong năm 2026. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc các hợp đồng lớn sẽ ngay lập tức chuyển hóa thành doanh thu, lợi nhuận và dòng tiền cho doanh nghiệp.

Backlog về bản chất mới chỉ phản ánh lượng công việc đã ký kết, do đó, để biến “của để dành” này thành kết quả kinh doanh thực tế, các nhà thầu còn phải vượt qua hàng loạt biến số như tiến độ bàn giao mặt bằng, thủ tục pháp lý, khả năng cung ứng vật liệu, nghiệm thu khối lượng và tốc độ thanh toán của chủ đầu tư.

Đó là chưa kể, sự rộn rã của thị trường hiện nay không thể khỏa lấp hoàn toàn những rủi ro ngầm mang tính chu kỳ của ngành tới biến động giá vật liệu xây dựng và chi phí tài chính có thể ăn mòn biên lợi nhuận mỏng manh. 

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) cho biết, doanh thu lớn chưa đồng nghĩa với lợi nhuận cao. Nếu không có các điều khoản ràng buộc về trượt giá trong hợp đồng, nhà thầu không thể nào sống nổi và toàn bộ dự án sẽ đối mặt với nguy cơ thua lỗ trắng trong bối cảnh giá nguyên vật liệu diễn biến bất thường như hiện nay.

Thực tế, rủi ro trượt giá vật tư trong một năm qua là cực kỳ lớn và gây sức ép nặng nề lên toàn ngành. Theo báo cáo giá thị trường quý II/2026 của Bộ Tài chính, bình quân 6 tháng đầu năm, chi phí nhóm nhà ở và vật liệu xây dựng tăng hơn 6,7% so với cùng kỳ năm trước. Giá thép xây dựng bình quân trong quý khoảng 16.575 đồng/kg, tăng 5,5% so với quý I và cao hơn 9,4% so với cùng kỳ năm ngoái.

Trong khi đó, báo cáo của Cục Đường bộ Việt Nam, từ đầu tháng 3/2026, giá dầu diesel đã tăng khoảng 70%, trong khi giá nhựa đường tăng hơn 31,7% so với cuối tháng 2. Riêng nhóm dự án bảo trì đường bộ thuộc kế hoạch năm 2026, nếu cập nhật theo mặt bằng giá đầu tháng 4, chi phí ước tính tăng thêm khoảng 946 tỷ đồng, tương đương 28,7%. Một gói thầu tại dự án quốc lộ 14E được ghi nhận chi phí tăng khoảng 25%.

Đây là con số đáng chú ý bởi đối với công trình giao thông, nhiên liệu và nhựa đường không phải những yếu tố đầu vào bên lề bởi chúng tác động trực tiếp đến giá thành vận chuyển, máy móc thi công, sản xuất và rải bê tông nhựa.

Do nhiều yếu tố khách quan khi giá tăng đột biến, nhiều nhà thầu rơi vào thế khó. Bởi lẽ, nếu tiếp tục thi công theo giá hợp đồng cũ, biên lợi nhuận có thể bị bào mòn, thậm chí chuyển thành thua lỗ. Nếu giảm tốc độ thi công, dự án lại chậm tiến độ, kéo theo nguy cơ bị xử lý trách nhiệm và ảnh hưởng giải ngân. Đây chính là “nút thắt kép” của thị trường xây lắp hiện nay.

Điều này lý giải vì sao tăng trưởng doanh thu của ngành xây dựng không phải lúc nào cũng đi cùng sự cải thiện tương ứng về lợi nhuận.

Trong quý II/2026, 100 doanh nghiệp xây dựng được VietstockFinance thống kê đạt tổng doanh thu gần 57.000 tỷ đồng, tăng 12% so với cùng kỳ, song biên lợi nhuận gộp toàn ngành vẫn chỉ duy trì dưới 10%, thậm chí có doanh nghiệp chỉ xác định biên lời ròng chỉ 5% là đủ, thậm chí không lỗ là tốt.

Trong số 100 doanh nghiệp nêu trên, thống kê có tới một nửa rơi vào tình trạng giảm lãi, và 1/4 báo lỗ với không ít tên tuổi như Tổng CTCP Xây dựng Công nghiệp Việt Nam (mã CK: VVN), Tổng CTCP Xây dựng Điện Việt Nam (mã CK: VNE).

Bài toán lớn thu hồi công nợ

Cũng cần lưu ý thêm ở góc độ khác, nếu giá vật liệu có thể bào mòn lợi nhuận, tốc độ thanh toán lại quyết định khả năng tồn tại của nhà thầu. Đặc thù của ngành xây dựng là doanh nghiệp thường phải ứng trước một lượng vốn lớn để mua vật liệu, trả lương nhân công, thuê máy móc và tổ chức thi công. Trong khi đó, tiền từ chủ đầu tư chỉ được thanh toán theo từng giai đoạn sau khi khối lượng công việc được nghiệm thu.

Đến cuối tháng 6/2026, tổng các khoản phải thu ngắn hạn của 100 doanh nghiệp xây dựng đã vượt 132.600 tỷ đồng. Dù giảm 8% so với đầu năm, đây vẫn là con số rất lớn, cao hơn đáng kể tổng doanh thu mà các doanh nghiệp này tạo ra trong riêng quý II/2026.

Trong đó, Coteccons hơn 16.500 tỷ đồng, lớn nhất trong số các doanh nghiệp được thống kê và tương đương 43% tổng tài sản, với hơn 90% số này là phải thu khách hàng, trong khi dự phòng phải thu khó đòi đã lên tới gần 1.400 tỷ đồng. Hay tại Xây dựng Hòa Bình, phải thu ngắn hạn vượt 11.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 65% tổng nguồn vốn. Tập đoàn Xây dựng SCG có gần 8.500 tỷ đồng phải thu, tương đương 67% tổng tài sản.

Những tỷ lệ này phần nào phản ánh một phần rất lớn tài sản của các nhà thầu đang nằm trong công nợ, thay vì tiền mặt có thể sử dụng ngay. Vì vậy, dù nửa cuối năm được kỳ vọng tiếp tục mở ra nhiều cơ hội cho ngành vật liệu xây dựng khi đầu tư công tăng tốc, tuy nhiên, sự phân hóa trong bức tranh kết quả kinh doanh phần nào cho thấy, mức hưởng lợi của từng doanh nghiệp sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực nội tại.

Trong đó, khả năng kiểm soát chi phí tiếp tục là yếu tố quyết định hiệu quả kinh doanh. Giá nguyên liệu, nhiên liệu, chi phí vận chuyển và nhân công vẫn có thể biến động trong quá trình triển khai các dự án lớn, qua đó, đòi hỏi doanh nghiệp duy trì được hiệu suất sản xuất và tối ưu giá thành sẽ có nhiều dư địa cải thiện lợi nhuận.

Quan trọng hơn, việc đáp ứng đầy đủ điều kiện nghiệm thu cũng là yếu tố quan trọng để khối lượng thực hiện ghi nhận vào kết quả kinh doanh. Dòng tiền tại doanh nghiệp cũng sẽ phụ thuộc nhiều vào tiến độ thanh toán và khả năng thu hồi công nợ từ khách hàng.