Dòng vốn sản xuất đang đòi hỏi gì ở Việt Nam?

Suốt nhiều thập kỷ qua, lợi thế thu hút đầu tư của Việt Nam thường xoay quanh nhân công cạnh tranh, ưu đãi thuế và quỹ đất công nghiệp sẵn sàng đón dòng vốn dịch chuyển khỏi Trung Quốc.

Bước vào kỷ nguyên mới, công thức ấy đang thay đổi nhanh chóng. Đứt gãy địa chính trị, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và sự xuất hiện của những rào cản thương mại thế hệ mới đang biến các biến động ngắn hạn thành một cuộc dịch chuyển mang tính cấu trúc. Toàn cầu hóa vẫn tiếp diễn nhưng theo một cấu trúc đa cực và phức tạp hơn.

Trong trật tự mới ấy, Việt Nam đang đứng trước cơ hội định vị lại vai trò của mình. Theo ông Rizwan Khan, Giám đốc điều hành Acclime Việt Nam, từ một công xưởng gia công với lợi thế chi phí, Việt Nam có thể tiến lên thành một nền tảng sản xuất lõi mang tính chiến lược của châu Á.

Ngành sản xuất trước áp lực thay đổi

Năm 2025, Việt Nam ghi nhận 38,4 tỷ USD vốn FDI đăng ký và 27,6 tỷ USD vốn giải ngân, đưa dòng vốn đầu tư nước ngoài lên mức cao nhất trong vòng 5 năm qua.

Nghiên cứu về tương lai ngành sản xuất của Việt Nam năm 2026 do Acclime thực hiện đã chỉ ra, những lợi thế từng giúp Việt Nam nổi lên trong cuộc đua thu hút sản xuất đang dần thay đổi.

Thuế tối thiểu toàn cầu đang làm suy giảm lợi thế của cuộc cạnh tranh bằng thuế suất. Các tập đoàn đa quốc gia vì thế phải nhìn sâu hơn vào chất lượng môi trường đầu tư, khả năng vận hành và mức độ an toàn của chuỗi cung ứng.

Ông Vlad Savin, Giám đốc Thị trường và tăng trưởng - ASEAN tại Acclime cho rằng, các mô hình thương mại truyền thống dựa trên hiệu quả chi phí và khả năng tiếp cận thị trường có thể dự đoán được đang bị phá vỡ. Hệ thống thương mại toàn cầu ngày càng dày đặc, phân mảnh và đa cực hơn.

Theo ông Savin, Việt Nam có vị thế tốt trong cấu trúc mới nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào khả năng doanh nghiệp duy trì sự linh hoạt, thích ứng nhanh với thay đổi chính sách và xây dựng mô hình vận hành có khả năng phản ứng trước những biến động mới.

Sự linh hoạt ấy bắt đầu ngay từ cách doanh nghiệp gia nhập thị trường. Luật Đầu tư 2025 cho phép nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp trước rồi mới thực hiện thủ tục xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Quy định này tạo thêm dư địa để rút ngắn thời gian gia nhập thị trường. Tuy nhiên, tốc độ chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp đưa ra đúng quyết định ngay từ đầu.

Bà Thảo Nguyễn, Trường phòng dịch vụ doanh nghiệp tại Acclime cho rằng, những sai lầm tốn kém nhất thường xuất phát từ trình tự thực hiện. Những nhà đầu tư coi thủ tục cấp phép là phần việc có thể xử lý sau khi đã chọn địa điểm và cấu trúc doanh nghiệp thường phải làm lại nhiều bước.

Bà Thảo nhấn mạnh ba quyết định cần được xác định trước khi nộp hồ sơ gồm: địa điểm đặt nhà máy, mô hình doanh nghiệp chế xuất và cách chứng minh xuất xứ cho từng dòng sản phẩm.

Đây cũng là lúc quy tắc xuất xứ trở thành một yếu tố sống còn. Việt Nam từng được một số doanh nghiệp sử dụng như điểm trung chuyển để thay đổi xuất xứ hàng hóa. Khi yêu cầu kiểm soát thương mại ngày càng chặt chẽ, những công đoạn đơn giản như lắp ráp cơ bản, dán nhãn hoặc cắt gọt từ linh kiện nhập khẩu ngày càng khó đáp ứng yêu cầu về xuất xứ.

Một sản phẩm chỉ thực sự mang giá trị của xuất xứ Việt Nam khi doanh nghiệp có thể chứng minh được quá trình tạo ra giá trị ấy. Điều này buộc các nhà sản xuất phải đầu tư sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và nâng tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam.

Từ một công xưởng gia công với lợi thế chi phí, Việt Nam có thể tiến lên thành một nền tảng sản xuất lõi mang tính chiến lược của châu Á.

Ông Rizwan Khan

Giám đốc điều hành Acclime Việt Nam

ESG và tự động hóa trở thành tấm vé vào chuỗi cung ứng bậc cao

Nếu trước đây vị trí địa lý và giá thuê đất thường đứng đầu danh sách tiêu chí lựa chọn địa điểm sản xuất, thì hiện nay tính tuân thủ đang trở thành một bộ lọc ngày càng khắt khe.

Sự thay đổi thể hiện rõ trong các ngành xuất khẩu chủ lực. Những yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị đã dần trở thành điều kiện để doanh nghiệp bước vào các chuỗi cung ứng lớn.

Ngành dệt may là một ví dụ điển hình. Trong năm tháng đầu năm 2026, Việt Nam tiếp tục giữ vị trí nhà cung cấp hàng may mặc lớn nhất cho thị trường Mỹ, chiếm khoảng 22,2% thị phần theo giá trị, vượt xa con số 9,7% của Trung Quốc. Tuy nhiên, phía sau thành tích xuất khẩu ấy vẫn tồn tại một khoảng trống lớn trong chuỗi cung ứng.

Ông Guillaume Rondan, Đồng sáng lập và CEO của FVSource cho biết, dù Việt Nam đã vươn lên thành nhà xuất khẩu hàng may mặc lớn nhất vào Mỹ, đến tháng 1/2026, sản xuất trong nước mới đáp ứng khoảng 25% nhu cầu vải. Khoảng trống này mở ra dư địa đáng kể cho các nhà đầu tư nước ngoài phát triển sản xuất vải và phụ liệu tại Việt Nam để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Các quy tắc xuất xứ của CPTPP và EVFTA cũng đang thúc đẩy xu hướng tích hợp dọc chuỗi sản xuất. Khi yêu cầu về xuất xứ ngày càng chặt chẽ, lợi thế sẽ thuộc về những doanh nghiệp có khả năng kiểm soát nhiều công đoạn hơn trong chuỗi cung ứng.

Cùng lúc đó, tự động hóa đang tạo ra một khoảng cách mới về năng suất. Robot vận chuyển, hệ thống cắt tự động và công nghệ nhuộm khép kín đạt chuẩn OEKO-TEX đang thay đổi cách các nhà máy vận hành. Cuộc đua vì thế dần chuyển từ chi phí nhân công sang năng suất, chất lượng và khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của khách hàng quốc tế.

Câu chuyện tương tự đang diễn ra ở những tầng cao hơn của chuỗi giá trị với điện tử và bán dẫn.

Năm 2025 đánh dấu một bước tiến đáng chú ý khi dự án nhà máy sản xuất tấm wafer thương mại đầu tiên với tổng vốn 500 triệu USD được phê duyệt. Tuy nhiên, việc nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng đòi hỏi nhiều hơn một nhà máy có khả năng sản xuất.

Ông Pietro Karjalainen, Đồng sáng lập kiêm Giám đốc chiến lược của FVSource nhận định, ngành điện tử Việt Nam đã phát triển đáng kể, đặc biệt trong các lĩnh vực lắp ráp, PCBA (bảng mạch in đã được gắn linh kiện điện tử) và thiết bị thông minh. Một số nhà máy đã đạt tiêu chuẩn quốc tế nhưng hệ sinh thái vẫn chưa đồng đều.

Theo ông, năng lực của một nhà máy điện tử cần được nhìn từ toàn bộ chuỗi vận hành, từ tìm nguồn cung ứng linh kiện, truy xuất nguồn gốc đến kiểm thử phần mềm và phần cứng, chứng nhận sản phẩm và dịch vụ hậu mãi.

Áp lực còn đến từ yêu cầu giảm phát thải phạm vi 3 của các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Điều này đang tác động trực tiếp tới cả thị trường bất động sản công nghiệp.

Các nhà xưởng xây sẵn ngày càng phải đáp ứng những tiêu chuẩn xanh như LEED, LOTUS và EDGE, đồng thời tích hợp điện mặt trời mái nhà cùng hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn quốc tế. Với các nhà sản xuất trong chuỗi cung ứng của những tập đoàn như Apple và Samsung, đây ngày càng trở thành một phần của yêu cầu vận hành.

Khẩu vị mới của dòng vốn nằm ở hạ tầng và năng lực hấp thụ

Sự trưởng thành của ngành sản xuất đang từng bước vẽ lại bản đồ công nghiệp Việt Nam.

Các trung tâm sản xuất đang hình thành những cụm liên kết quy mô lớn thay vì phát triển theo mô hình khu công nghiệp riêng lẻ. Phía Bắc với Hà Nội, Bắc Ninh và Hải Phòng đang nổi lên như một trung tâm của công nghệ cao và logistics chuyên biệt. Vị trí gần chuỗi cung ứng phía nam Trung Quốc tạo thêm lợi thế cho khu vực này.

Trong khi đó, TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai và Bà Rịa Vũng Tàu tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong công nghiệp đa ngành và nghiên cứu phát triển ở khu vực phía Nam.

Ông Lance Li, CEO của BW Industrial nhận định, Việt Nam đang từng bước tiến lên trong chuỗi giá trị toàn cầu và chuyển từ một cơ sở sản xuất thay thế thành một trung tâm sản xuất chiến lược của châu Á.

Theo ông, các nhà sản xuất hiện nay nhìn xa hơn chi phí lao động. Họ quan tâm ngày càng nhiều đến tốc độ, độ tin cậy, khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng và sự chắc chắn trong hoạt động dài hạn. Việt Nam đang đáp lại xu hướng này bằng việc nâng cấp hạ tầng giao thông, phát triển hệ sinh thái công nghiệp và xây dựng các cơ sở công nghiệp đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn.

Hạ tầng logistics vì thế trở thành một phần quan trọng trong năng lực cạnh tranh mới.

Trong bảng xếp hạng về chỉ số hiệu suất cảng container (CPPI) 2025, cảng Cái Mép và Hải Phòng đã lọt vào nhóm dẫn đầu toàn cầu, cùng nhóm với Fuzhou (Trung Quốc) và Kobe (Nhật Bản). Thời gian xử lý container của Việt Nam đối với các tàu siêu lớn cũng đang ở mức cạnh tranh cao trong nhóm 25 nền kinh tế hàng đầu.

Sự xuất hiện của các trung tâm logistics thông minh đa phương thức như Vietnam SuperPort tại phía Bắc tiếp tục mở rộng năng lực kết nối. Với những ngành hàng có giá trị cao và yêu cầu giao hàng nhanh như điện tử, năng lực logistics có thể trở thành một yếu tố quyết định trong lựa chọn địa điểm sản xuất.

Cùng với hạ tầng logistics, bất động sản công nghiệp cũng đang thay đổi theo nhu cầu mới.

Ông David Jackson, Tổng giám đốc Avison Young Việt Nam và Campuchia cho rằng, các khu công nghiệp thế hệ tiếp theo đang chuyển từ mô hình cho thuê đất sang hệ sinh thái công nghiệp tích hợp. Mô hình này kết hợp hạ tầng năng lượng, công nghệ, logistics và tiện ích cho người lao động. Sự tích hợp giúp nâng cao hiệu quả vận hành đồng thời cải thiện môi trường làm việc và khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao.

Đây là yếu tố ngày càng quan trọng khi Việt Nam bước sâu hơn vào các ngành sản xuất có hàm lượng công nghệ cao bởi cuối cùng, nút thắt lớn nhất trên hành trình đi lên chuỗi giá trị vẫn nằm ở con người.

Khi một nhà đầu tư đưa công nghệ CNC hoặc hệ thống robot tự động vào Việt Nam, họ sẽ cần tìm đủ kỹ sư để vận hành và bảo trì hệ thống. Ngoài đất sạch, điện ổn định và hạ tầng logistics, một nhà máy hiện đại cần lực lượng lao động đủ năng lực để biến công nghệ thành năng suất.

Phát triển nhân lực vì thế đã trở thành một yêu cầu vận hành cốt lõi và cần được tính toán ngay từ ngày đầu tiên của dự án.

Ông David Jackson cho rằng, Việt Nam vẫn là một trong những điểm đến sản xuất hấp dẫn nhất châu Á. Tuy nhiên, thành công dài hạn sẽ phụ thuộc vào khả năng nhìn vượt ra ngoài lợi thế chi phí ban đầu. Những doanh nghiệp có tầm nhìn dài hạn, đầu tư vào phát triển lực lượng lao động, hiểu rõ yêu cầu về ESG và tuân thủ, đồng thời xây dựng quan hệ đối tác địa phương vững chắc sẽ có vị thế tốt hơn để thành công.