FDI thế hệ mới: Từ thu hút vốn đến kiến tạo năng lực cạnh tranh quốc gia

Ngày 30/6/2026, Hội nghị toàn quốc quán triệt và triển khai Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị đã diễn ra với quy mô chưa từng có, kết nối gần 35.000 điểm cầu và hơn 2 triệu đại biểu trên khắp cả nước.

Sự kiện này không chỉ đơn thuần là việc triển khai một văn bản chính sách, mà còn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển về khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Sau gần 40 năm thực hiện chủ trương mở cửa, từ một nền kinh tế khép kín, thiếu vốn và phụ thuộc nhiều vào viện trợ quốc tế, Việt Nam đã vươn lên mạnh mẽ để trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hiện chiếm hơn 180% GDP, trong đó FDI chiếm khoảng 75%.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Ngày nay, Việt Nam đã ở một vị thế khác. Chúng ta không còn đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài nữa, thay vào đó chúng ta phải trả lời câu hỏi hóc búa hơn: làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế”.

Nghị quyết số 10-NQ/TW ban hành ngày 08/6/2026 chính là lời giải cho bài toán đó, thể hiện sự dịch chuyển căn bản trong tư duy phát triển, không còn thuần túy mở cửa đón nhận dòng vốn mà đã chủ động lựa chọn và sử dụng nguồn lực quốc tế để tạo dựng năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tinh thần này mở ra một giai đoạn FDI thế hệ mới, trong đó thước đo thành công không chỉ là quy mô dòng vốn, mà là năng lực công nghệ, năng lực doanh nghiệp và sức cạnh tranh quốc gia được nâng lên sau mỗi dự án đầu tư.

Không thay thế nội lực, mà làm mạnh nội lực

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết: “Tinh thần của Nghị quyết 10 rất rõ: thu hút đầu tư nước ngoài không phải để thay thế nội lực mà để làm mạnh nội lực, nâng cao tự chủ; không chỉ để tăng trưởng nhanh mà để phát triển bền vững, bao trùm và có chất lượng cao”.

Với FDI thế hệ mới, thước đo hiệu quả cũng đã thay đổi.

Tại hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: cần tính toán hiệu quả thu hút bằng năng suất và chất lượng của vốn, trình độ công nghệ sử dụng, số việc làm chất lượng cao, đào tạo kỹ sư, nhà quản trị Việt Nam, kết nối doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng, tạo thêm giá trị gia tăng, tham gia các hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam”.

Đây là điểm phân biệt quan trọng giữa tư duy thu hút FDI truyền thống và cách tiếp cận mới. Một dự án FDI không chỉ được đánh giá bằng quy mô vốn, diện tích đất sử dụng hay số lao động tuyển dụng, mà bằng khả năng tạo ra năng suất cao hơn, công nghệ tốt hơn, việc làm chất lượng hơn và mức độ kết nối sâu hơn với doanh nghiệp Việt Nam.

Nói cách khác, dòng vốn đi vào chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là những năng lực nào sẽ ở lại với nền kinh tế sau quá trình đầu tư.

Từ góc nhìn của doanh nghiệp FDI, ông Takuya Sahashi, Phó chủ tịch Mitsubishi Corporation tại Việt Nam, cũng cho rằng sự phát triển kinh tế của Việt Nam không nên chỉ dựa vào thu hút đầu tư nước ngoài, mà còn phải tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thông qua quá trình tham gia này, công nghệ tiên tiến, phương thức quản trị hiện đại và các tiêu chuẩn quốc tế sẽ từng bước lan tỏa vào khu vực doanh nghiệp trong nước, tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ và nâng cao nền tảng công nghiệp nói chung.

Đây là điểm rất đáng chú ý. FDI chỉ thực sự tạo ra giá trị dài hạn khi không vận hành như một “ốc đảo” sản xuất tách biệt với khu vực trong nước. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không bước được vào chuỗi cung ứng, phần giá trị lớn nhất của dòng vốn quốc tế sẽ tiếp tục nằm ở công nghệ, thiết kế, quản trị, thương hiệu và mạng lưới thị trường bên ngoài.

Thách thức này được Mitsubishi chỉ ra khá trực diện. Theo ông Takuya Sahashi, năng lực kỹ thuật và chất lượng của các nhà cung ứng trong nước cần tiếp tục được nâng cao; các ngành công nghiệp thượng nguồn, bao gồm vật liệu và linh kiện then chốt, vẫn còn kém phát triển, dẫn đến sự phụ thuộc kéo dài vào nhập khẩu.

Mặc dù đã có nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận do thủ tục phức tạp hoặc chưa phù hợp với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp… Việc giải quyết những vấn đề này có ý nghĩa thiết yếu trong việc tăng cường mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

Vì vậy, các khuyến nghị của Mitsubishi không dừng ở việc kêu gọi thêm đầu tư, mà tập trung vào việc nâng năng lực hấp thụ của khu vực doanh nghiệp Việt Nam.

Tập đoàn này đề xuất hỗ trợ có trọng tâm đối với các doanh nghiệp trong nước có tiềm năng cao thay vì chỉ chú trọng đến số lượng, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp FDI để hình thành các nhà cung ứng nòng cốt.

Đồng thời, cần tăng cường kết nối doanh nghiệp và khả năng tiếp cận thông tin thông qua việc hoàn thiện cơ chế nhận diện, giới thiệu các nhà cung ứng trong nước có năng lực. Việc mở rộng cơ sở dữ liệu nhà cung ứng, triển lãm và nền tảng kết nối doanh nghiệp, với sự phối hợp giữa Chính phủ và các tổ chức doanh nghiệp, sẽ góp phần thúc đẩy các liên kết chặt chẽ hơn.

Ông Takuya Sahashi còn cho rằng: Việc phát triển có chiến lược các ngành vật liệu và linh kiện được xem là yếu tố thiết yếu để gia tăng giá trị trong nước và nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Mitsubishi cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường đào tạo nghề, thúc đẩy hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp, nâng cao kỹ năng thực hành để tăng năng lực tiếp nhận và hấp thụ công nghệ chuyển giao.

Những đề xuất này đúng tinh thần của Nghị quyết 10: thu hút FDI không chỉ để có thêm dự án, mà để tạo ra một quá trình học hỏi, lan tỏa và nâng cấp năng lực trong nền kinh tế Việt Nam.

Kiến tạo hệ sinh thái cho dòng vốn FDI thế hệ mới

Khi mục tiêu và thước đo FDI thay đổi, lợi thế cạnh tranh cũng được thiết kế lại.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Chúng ta không cạnh tranh bằng cách hạ thấp tiêu chuẩn hay đánh đổi môi trường, tài nguyên, an sinh và an ninh kinh tế lấy tăng trưởng trước mắt mà phải cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, hạ tầng hiện đại, nhân lực chất lượng cao, chi phí tuân thủ thấp, dịch vụ công chuyên nghiệp và môi trường kinh doanh ổn định, có thể dự báo”.

Thông điệp này phản ánh sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận FDI của Việt Nam. Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu làm thu hẹp dư địa ưu đãi thuế, còn chi phí lao động thấp không còn là lợi thế bền vững, khả năng cạnh tranh của một nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và năng lực của toàn bộ hệ sinh thái đầu tư.

Là địa bàn trọng điểm về thu hút FDI, Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được cho rằng những dư địa phát triển dựa trên thâm dụng lao động, đất đai và ưu đãi thuế truyền thống đã chạm trần. Các quốc gia ngày càng chuyển sang cạnh tranh về thể chế, chất lượng môi trường kinh doanh và năng lực đổi mới sáng tạo, nếu không tạo ra một không gian phát triển mới, thành phố sẽ rất khó đón được làn sóng đầu tư chiến lược của giai đoạn tới.

Theo ông, FDI thế hệ mới không còn tìm kiếm nơi có chi phí thấp nhất, mà lựa chọn nơi có thể chế minh bạch, thị trường vốn phát triển, nguồn nhân lực chất lượng cao, khả năng bảo vệ tài sản, môi trường đổi mới sáng tạo và năng lực kết nối với mạng lưới tài chính quốc tế.

Từ góc nhìn của Hà Nội, yêu cầu này càng rõ hơn trong lĩnh vực công nghệ cao. Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, dòng vốn đầu tư nước ngoài đang chuyển dịch mạnh vào công nghệ cao, nghiên cứu phát triển, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các ngành công nghiệp chiến lược.

Các tập đoàn toàn cầu ngày càng coi chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu, khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ hoàn thiện của hệ sinh thái công nghệ là những tiêu chí quan trọng hàng đầu khi lựa chọn địa điểm đầu tư.

Theo ông Thắng, qua tiếp xúc, trao đổi với các nhà đầu tư, điều các doanh nghiệp công nghệ quan tâm không chỉ là hạ tầng, mặt bằng hay chính sách ưu đãi, mà là khả năng tiếp cận nhân lực chất lượng cao, môi trường R&D, năng lực kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu và khả năng triển khai các mô hình mới. Đây là lý do Hà Nội coi nguồn nhân lực chất lượng cao là một lợi thế cạnh tranh cốt lõi trong thu hút FDI thế hệ mới.

Nhưng nhân lực chỉ là một phần của hệ sinh thái. Tổng Bí thư cũng nhấn mạnh: “Chúng ta không chỉ thu hút đầu tư theo địa giới hành chính mà phải tổ chức theo liên kết cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp, đổi mới sáng tạo và không gian liên vùng”.

Cách tiếp cận này đang được cụ thể hóa tại Đà Nẵng. Thành phố định hướng phát triển Khu thương mại tự do theo mô hình thế hệ mới, gồm ba nhóm chức năng: sản xuất và logistics; thương mại - dịch vụ; công nghiệp công nghệ số, R&D và đổi mới sáng tạo.

Mô hình này hướng tới thu hút các ngành công nghệ cao, bán dẫn, logistics quốc tế, thương mại điện tử xuyên biên giới, tài chính, fintech, trung tâm dữ liệu, trung chuyển hàng hóa và dịch vụ giá trị gia tăng.

Đà Nẵng cũng chuyển mạnh từ thu hút đầu tư theo số lượng sang lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và các ngành có giá trị gia tăng cao. Thành phố ưu tiên các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ môi trường, năng lượng sạch, logistics thông minh, dịch vụ tài chính quốc tế và kinh tế số.

Việc lựa chọn nhà đầu tư không chỉ căn cứ vào quy mô vốn, mà tập trung đánh giá năng lực công nghệ, năng lực quản trị, khả năng R&D, mức độ chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, sử dụng năng lượng xanh và khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Điểm đáng chú ý là Đà Nẵng không tách khu thương mại tự do, khu công nghệ cao, trung tâm đổi mới sáng tạo, cảng biển, sân bay và trung tâm tài chính quốc tế thành những cấu phần riêng lẻ. Thành phố đặt chúng trong một hệ sinh thái đầu tư đồng bộ để giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh của môi trường đầu tư.

Ở TP.HCM, logic tương tự được thể hiện qua đề xuất phát triển Trung tâm tài chính quốc tế. Theo lãnh đạo thành phố, trung tâm này không chỉ là nơi huy động vốn, mà còn là nơi tiếp nhận “phần giá trị vô hình” của FDI, gồm công nghệ tài chính, năng lực quản trị tiên tiến, chuẩn mực minh bạch quốc tế, hệ thống dữ liệu, mạng lưới chuyên gia và khả năng kết nối với các chuỗi giá trị toàn cầu.

Thành phố Hồ Chí Minh xác định đây không phải là dự án của riêng Thành phố, mà là một thiết chế tài chính quốc gia, phục vụ sự phát triển của cả nền kinh tế, là cầu nối để các địa phương, các doanh nghiệp Việt Nam và các ngành kinh tế chiến lược tiếp cận hiệu quả hơn với các dòng vốn quốc tế.

Từ góc nhìn của các nhà đầu tư tài chính, thị trường vốn cũng là một phần không thể thiếu của hệ sinh thái này. Chủ tịch Dragon Capital Dominic Scriven cho rằng để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng nhanh của Việt Nam, một trong những thách thức lớn không chỉ là quy mô nguồn vốn mà còn là chi phí sử dụng vốn của doanh nghiệp.

Dragon Capital kiến nghị tiếp tục nâng hạng thị trường chứng khoán, điều chỉnh điều kiện niêm yết trên thị trường chứng khoán theo hướng phù hợp hơn với đặc thù của các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển trung tâm tài chính tại TP.HCM và Đà Nẵng, cũng như xây dựng hệ thống nhà đầu tư tổ chức trong nước để thị trường vốn phát triển ổn định, bền vững hơn.

VinaCapital cũng nhìn nhận nâng cấp thị trường vốn là điều kiện quan trọng để thu hút dòng vốn dài hạn. Quỹ này đề xuất Việt Nam ưu tiên mục tiêu được MSCI nâng hạng lên thị trường mới nổi, sớm đạt xếp hạng tín nhiệm ở mức đầu tư, thúc đẩy IPO và cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá, nới room ở các lĩnh vực phù hợp và nâng cao tiêu chuẩn minh bạch thông tin, quản trị doanh nghiệp.

Nhìn từ các tham luận tại hội nghị, có thể thấy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong thu hút FDI thế hệ mới không còn nằm ở một yếu tố riêng lẻ. Đó là tổng hòa của thể chế minh bạch, nhân lực chất lượng cao, hạ tầng hiện đại, không gian phát triển mới, thị trường vốn sâu hơn và năng lực kết nối doanh nghiệp trong nước với chuỗi giá trị toàn cầu.

Nói cách khác, Việt Nam không chỉ cần thêm chính sách thu hút đầu tư, mà cần kiến tạo một hệ sinh thái đủ năng lực hấp thụ, giữ lại và khuếch đại giá trị của dòng vốn quốc tế.

'Kim chỉ nan' cho hành động

Nếu ba thay đổi về mục tiêu, thước đo và lợi thế cạnh tranh là phần "tư duy" của Nghị quyết 10, thì tám nhóm nhiệm vụ được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao tại hội nghị chính là ‘kim chỉ nan’ để hiện thực hóa những định hướng đó.

Trước hết phải thống nhất nhận thức, đổi mới mạnh mẽ tư duy về đầu tư nước ngoài. Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân, cùng hợp tác, cạnh tranh lành mạnh và phát triển với kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và kinh tế hợp tác.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế theo hướng ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo và phù hợp với thông lệ quốc tế.

“Không để nhà đầu tư phải đi qua quá nhiều cửa, mất quá nhiều thời gian và chi phí để triển khai một dự án hợp pháp. Các cơ quan nhà nước phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại và phục vụ doanh nghiệp. Không chỉ giải quyết thủ tục nhanh hơn, mà phải giúp nhà đầu tư dự báo được chính sách, nhìn rõ triển vọng và yên tâm đầu tư dài hạn”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Thứ ba, bỏ tư duy ưu đãi đầu vào, thay bằng hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mức độ thực hiện cam kết.

Thứ tư, phát triển mạnh hệ sinh thái công nghiệp trong nước và liên kết thực chất giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp Việt Nam.

Đây là nhiệm vụ trung tâm của nghị quyết 10. Các bộ, ngành, địa phương không chỉ mời gọi các tập đoàn nước ngoài mà phải đồng thời nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam để trở thành nhà cung ứng của họ.

Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về nhà cung ứng, tăng cường kết nối FDI với doanh nghiệp trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực tài chính, truy xuất nguồn gốc, sở hữu trí tuệ và chuyển đổi số.

Doanh nghiệp FDI cần công bố nhu cầu mua sắm, tiêu chuẩn kỹ thuật, lộ trình nội địa hóa và cơ hội hợp tác.

Các tập đoàn lớn đầu tư tại Việt Nam phải đồng hành phát triển công nghiệp hỗ trợ, đào tạo nhà cung ứng, chia sẻ tiêu chuẩn, chuyển giao tri thức và tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện quyết định.

Các địa phương có khu công nghiệp, khu kinh tế, khu công nghệ cao phải chủ động liên kết với các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để đào tạo theo nhu cầu của ngành, cụm liên kết và các dự án chiến lược.

Thứ sáu, đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng chiến lược và hạ tầng phục vụ nền kinh tế mới.

Thứ bảy, đổi mới căn bản công tác xúc tiến đầu tư.

Không tiếp cận tràn lan mà gặp gỡ có mục tiêu, chuẩn bị kỹ làm việc với từng tập đoàn hoặc một nhóm tập đoàn, quỹ đầu tư, đối tác chiến lược. Xác định rõ đối tác cần mời, ngành cần thu hút, địa điểm dự án và các điều kiện cần chuẩn bị về đất đai, điện, hạ tầng, nhân lực, chính sách và nhà cung ứng. Phải đồng hành với nhà đầu tư từ khi tìm hiểu đến triển khai, vận hành và mở rộng.

Hỗ trợ sau cấp phép, tháo gỡ vướng mắc cho dự án hiện hữu, tạo điều kiện, khuyến khích để nhà đầu tư mở rộng đầu tư, giữ lại lợi nhuận tái đầu tư thay vì chuyển về nước.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cần cơ cấu lại và nâng cao năng lực cơ quan xúc tiến đầu tư ở cả Trung ương và địa phương.

Thứ tám, phát triển thị trường vốn hiện đại để thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp dài hạn, ổn định và có trách nhiệm.

Việt Nam không chỉ là nơi đặt nhà máy mà phải trở thành nơi huy động, phân bổ vốn và cung cấp các dịch vụ tài chính, công nghệ, đổi mới sáng tạo cho khu vực. Quá trình này phải gắn với an ninh tài chính, an toàn hệ thống, minh bạch thông tin, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát rủi ro về dòng vốn, rửa tiền, đầu cơ, thao túng thị trường.

Gần 40 năm trước, câu hỏi lớn nhất của Việt Nam là làm thế nào để thu hút được dòng vốn đầu tư nước ngoài, tạo việc làm, mở rộng sản xuất và thúc đẩy tăng trưởng. Hiện câu hỏi ấy đã thay đổi. Điều quan trọng không còn là thu hút được bao nhiêu vốn, mà là nền kinh tế sẽ giữ lại được bao nhiêu giá trị từ dòng vốn đó.

Có lẽ đó cũng là thông điệp lớn nhất của Nghị quyết 10. FDI không còn được nhìn như một nguồn lực để bù đắp những gì Việt Nam còn thiếu, mà trở thành một công cụ để tạo dựng những năng lực mà nền kinh tế cần cho chặng đường phát triển tiếp theo.

Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Việt Nam không thu hút đầu tư bằng mọi giá mà phải là quốc gia có chiến lược, có lựa chọn, có năng lực sàng lọc và đồng hành với các nhà đầu tư tốt để cùng tạo ra giá trị mới”.