Giá dầu vượt 100 USD: 'Ngòi nổ' đình lạm và phép thử cho Việt Nam

Trong thần thoại Hy Lạp, Achilles là vị chiến binh bất tử nhưng đã gục ngã chỉ vì một mũi tên trúng đúng gót chân, điểm yếu chí mạng duy nhất.

Hình ảnh này được các chuyên gia của Chứng khoán SHS dùng để ví von vai trò của dầu mỏ đối với kinh tế toàn cầu trong báo cáo mới nhất. Theo đó, dầu mỏ vừa là mạch máu nuôi dưỡng mọi hoạt động kinh tế, vừa là điểm dễ tổn thương nhất trước các cú sốc địa chính trị.

Việc giá dầu Brent chính thức trụ vững trên ngưỡng 100 USD mỗi thùng vào tháng 3/2026 vì thế không đơn thuần là một biến động năng lượng.

Nó đang dần trở thành “ngòi nổ” kích hoạt trạng thái lạm phát đình trệ, đẩy Việt Nam cùng nhiều nền kinh tế phụ thuộc năng lượng vào một bài toán tự chủ đầy thách thức.

“Bóng ma” đình lạm và bài toán cho chính sách

Lạm phát đình trệ (đình lạm) là một nghịch lý kinh tế khi tăng trưởng trì trệ, thất nghiệp cao và lạm phát kéo dài cùng tồn tại. Hiện tượng này đi ngược lại lý thuyết truyền thống vốn cho rằng lạm phát và thất nghiệp thường vận động ngược chiều.

Những diễn biến gần đây cho thấy rủi ro này hoàn toàn có thể xảy ra. Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz vào đầu năm 2026 đã khiến giá dầu Brent tăng vọt lên 100 USD chỉ trong vài ngày. Khi 20 - 30% nguồn cung dầu toàn cầu bị chặn tại một hành lang hẹp, chi phí vận tải và sản xuất lập tức leo thang trên diện rộng.

Theo ước tính của các chuyên gia, việc duy trì mức giá trên 100 USD/thùng có thể làm lạm phát toàn cầu tăng thêm 0,7 điểm %. Đồng thời, tăng trưởng kinh tế thế giới có thể giảm khoảng 0,4 điểm %. Một kịch bản tăng trưởng thấp nhưng chi phí cao dần hiện hữu rõ nét.

Ông Jim Caron, Giám đốc đầu tư (CIO) của Morgan Stanley nhận định: “Giá dầu cao hơn, lạm phát cao hơn là một cú sốc. Nhưng nếu nó duy trì đủ lâu, nó sẽ trở thành nỗi lo về tăng trưởng. Đó chính là lúc bạn đang ở trạng thái đình lạm”.

Trong bối cảnh hiện nay, quyền lực không còn nằm ở nơi có dầu mà tập trung ở những điểm nghẽn nhỏ trên các tuyến hàng hải. Khoảng 90% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển phải đi qua tám hành lang hẹp mang tính chiến lược.

Trên thực tế, eo biển Hormuz được xem là “yết hầu” của dòng chảy năng lượng toàn cầu. Đây là nơi trung chuyển 1/4 lượng dầu thô và 1/5 khí LNG của thế giới, đồng thời cũng là lối ra gần như duy nhất của dầu mỏ từ Vịnh Ba Tư.

Sự gián đoạn tại Hormuz đã khiến khoảng 200 tàu chở dầu phải neo đậu chờ đợi. Lưu lượng vận chuyển giảm xuống chưa đầy 10% so với trước khủng hoảng. Hệ quả là thế giới phải đối mặt với một cú sốc cung dầu mỏ ở quy mô rất lớn.

Ảnh hưởng của dầu mỏ không dừng lại ở năng lượng. Đây còn là nguyên liệu nền tảng của nhiều ngành kinh tế như nhựa, hóa chất và phân bón. Từ một thùng dầu thô, có thể tạo ra hàng loạt sản phẩm thiết yếu trong đời sống hàng ngày.

Khi giá khí tự nhiên tăng mạnh, chi phí sản xuất phân bón nitơ như urê và amoniac cũng leo thang. Điều này xảy ra đúng thời điểm trước vụ mùa xuân khiến nông dân buộc phải cắt giảm lượng sử dụng phân bón. Hệ quả là năng suất trong tương lai suy giảm.

Tại các quốc gia nông nghiệp lớn như Ấn Độ, áp lực càng trở nên rõ rệt. Giá cả đầu vào tăng nhưng giá nông sản không theo kịp, kéo theo lạm phát thực phẩm lan rộng và trở thành gánh nặng lớn đối với các hộ gia đình.

Việt Nam và bài toán “gót chân Achilles”

Đối với Việt Nam, dầu mỏ vừa là động lực tăng trưởng nhưng cũng chính là điểm yếu trong cấu trúc kinh tế hiện tại.

Theo SHS, dù có hai nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn và Bình Sơn hiện cung ứng khoảng 72 - 80% nhu cầu xăng dầu trong nước, nền kinh tế Việt Nam vẫn chịu tác động mạnh từ biến động bên ngoài. Nguyên nhân nằm ở việc sản lượng khai thác dầu thô trong nước đang suy giảm tự nhiên.

Sản lượng dự kiến giảm từ 11,47 triệu tấn năm 2020 xuống còn 9,98 triệu tấn vào năm 2025. Điều này buộc Việt Nam phải gia tăng nhập khẩu dầu thô để duy trì hoạt động của các nhà máy lọc dầu.

Dự kiến trong năm 2025, lượng dầu thô nhập khẩu đạt 14,15 triệu tấn, gấp gần sáu lần lượng xuất khẩu. Đáng chú ý, khoảng 80% nguồn nhập khẩu đến từ Kuwait. Mức độ phụ thuộc này khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các biến động tại Trung Đông.

Khi giá dầu duy trì trên 100 USD, áp lực lên tỷ giá và chỉ số giá tiêu dùng (CPI) trong nước sẽ gia tăng đáng kể. Dù có nguồn cung từ lọc dầu nội địa, chi phí nhập khẩu nguyên liệu vẫn có xu hướng bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp.

Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội quý I/2026 được Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố ngày 4/4, chỉ số CPI tháng 3/2026 đã ghi nhận mức tăng 1,23% so với tháng trước và tăng tới 4,65% so với cùng kỳ năm 2025. Đây chính là mức tăng CPI tháng 3 so với cùng kỳ cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây.

Thị trường dầu mỏ năm 2026 đang rơi vào trạng thái đầy nghịch lý. Ngắn hạn xuất hiện thiếu hụt cục bộ do xung đột nhưng dài hạn lại có nguy cơ dư thừa tới 4 triệu thùng mỗi ngày khi nguồn cung từ Mỹ và Brazil quay trở lại. Điều này phản ánh mức độ biến động khó lường của nhiên liệu hóa thạch.

Dầu mỏ không phải là “lời nguyền” nhưng là phép thử rõ ràng cho năng lực tự chủ của mỗi quốc gia. Với Việt Nam, thực tế cho thấy nguồn tài nguyên này không còn dồi dào như trước, đặc biệt khi mỏ Bạch Hổ đã qua giai đoạn đỉnh khai thác.

Khi giá dầu tăng, chi phí vận tải và giá hàng hóa sẽ tăng theo, buộc các ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách tiền tệ. Một hệ thống năng lượng tự chủ dựa trên nguồn lực nội địa sẽ giúp VN giảm thiểu các tác động dây chuyền này.

Lộ trình xanh hóa hướng tới tự chủ năng lượng

Trong bối cảnh đó, đa dạng hóa chính sách năng lượng và giảm dần phụ thuộc vào dầu mỏ là hướng đi tất yếu. Nhiều quốc gia đang đẩy mạnh phát triển điện hạt nhân, điện gió, điện mặt trời và hydro xanh nhằm đảm bảo an ninh năng lượng dài hạn.

Với Việt Nam, việc đẩy nhanh các dự án điện hạt nhân an toàn, hiện đại có thể cung cấp nguồn điện ổn định. Song song, khai thác tiềm năng điện gió ngoài khơi và điện mặt trời sẽ giúp mở rộng nguồn cung một cách hiệu quả.

Bên cạnh đó, nghiên cứu và ứng dụng hydro xanh trong công nghiệp và giao thông mở ra hướng đi bền vững hơn, giảm thiểu rủi ro từ biến động giá dầu.

Nhiên liệu hydro cũng được xem là một thành tố quan trọng trong cơ cấu năng lượng tương lai. Việc làm chủ các nguồn năng lượng mới sẽ giúp VN chuyển dịch từ vị thế "kẻ mạnh nhưng không tự chủ" sang một nền kinh tế tự cường.

Xe điện (EV) cũng đang trở thành một động lực lớn giúp thay thế nhu cầu sử dụng dầu mỏ trong vận tải hàng hóa và cá nhân. Việc lắp thêm một tấm pin mặt trời hay một chiếc xe điện lăn bánh đều là những "mũi tên" bắn vào sự lệ thuộc nhiên liệu hóa thạch.

Các nỗ lực này không chỉ giúp giảm áp lực lên tỷ giá mà còn bảo vệ chỉ số giá tiêu dùng (CPI) trước đà tăng của giá xăng dầu.

Sự chuyển dịch này không chỉ mang tính chất bảo vệ môi trường mà là yêu cầu cấp bách về mặt chiến lược kinh tế. Việt Nam cần tận dụng nguồn lực nội địa, tăng cường hợp tác quốc tế và đầu tư vào công nghệ để xây dựng hệ thống năng lượng độc lập, đủ sức chống chịu trước các cú sốc địa chính trị toàn cầu.