Gian nan bài toán 'khoáng sản chiến lược' Titan và bô-xít

Đủ kiểu treo với Titan

Titan tại tỉnh Ninh Thuận cũ (nay là Khánh Hòa) là một trong những khoáng sản chiến lược được đưa vào quy hoạch. Tính tới giữa năm 2025, ghi nhận khoảng 1.975ha cụm công nghiệp Phước Dân chồng lấn với diện tích khu vực đã cấp phép thăm dò, phê duyệt trữ lượng titan zircon cho Công ty CP Khoáng sản Đất Quảng Ninh Thuận (655ha thuộc xã Phước Hải và An Hải, huyện Ninh Phước).

Ngoài ra, đã xảy ra tình trạng ba khu vực titan sai lệch về phạm vi, ranh giới hành chính so với Quyết định 866/QĐ‑TTg của Thủ tướng. Theo đó, UBND tỉnh đề nghị Bộ Công thương kiến nghị Thủ tướng điều chỉnh, bổ sung phạm vi ranh giới đến cấp xã. Các mỏ gồm Phước Dinh, Sơn Hải 2 (khu I, khu III) đều được đề nghị chỉnh sửa địa danh, bổ sung xã liên quan.

Không chỉ Ninh Thuận (cũ), địa bàn Bình Thuận (nay là Lâm Đồng) – nơi có trữ lượng titan lớn nhất cả nước – cũng chưa thể trở thành trung tâm chế biến titan như kỳ vọng.

Nguyên nhân là thiếu công nghệ chế biến sâu, vướng quy hoạch chồng lấn với các dự án điện, du lịch, hạ tầng, và lo ngại về môi trường. Trong khi đó, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cũ cũng từng nhiều lần kiến nghị không quy hoạch khai thác titan, vì địa phương ưu tiên phát triển công nghiệp, cảng biển, du lịch, và lo ngại khai thác titan phá vỡ quy hoạch đô thị ven biển.

Thậm chí, từng có trường hợp hai dự án điện được cấp phép đầu tư ngay trong khu vực dự trữ titan, gây xung đột quy hoạch và cho thấy sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch khoáng sản và quy hoạch năng lượng.

Điều này cho thấy titan đã có doanh nghiệp cụ thể, đã được cấp phép thăm dò và phê duyệt trữ lượng nhưng dự án vẫn chưa thể triển khai vì vướng chồng lấn quy hoạch công nghiệp – hạ tầng.

Bô-xít Tây Nguyên cũng chưa hết vướng

Khác với đất hiếm và titan, bô‑xít đã có những dự án khai thác alumin quy mô lớn tại Tây Nguyên. Tập đoàn Công nghiệp than - khoáng sản Việt Nam (TKV) hiện vận hành hai nhà máy alumin Tân Rai (Lâm Đồng) và Nhân Cơ (Đắk Nông cũ), mỗi nhà máy công suất khoảng 650.000 – 700.000 tấn/năm.

TKV cũng vừa được chấp thuận đầu tư gần 30.000 tỷ đồng để mở rộng nhà máy alumin Nhân Cơ lên hơn 2 triệu tấn/năm, qua đó tái khẳng định Tây Nguyên vẫn là trung tâm khai thác bô‑xít của cả nước. Tuy nhiên, dự án cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt về môi trường, đặc biệt quản lý hồ thải bùn đỏ.

Trong góp ý liên quan đến loại khoáng sản này của Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và môi trường, có nêu đề nghị rà soát, cân đối cung cầu, đánh giá hiệu quả kinh tế theo hướng giảm số lượng các cụm nhà máy alumin, thúc đẩy chế biến sâu, sản xuất nhôm thỏi.

Bộ Nông nghiệp và môi trường đã đề xuất sắp xếp lại các cụm bô‑xít theo hướng giảm quy mô cụm Đắk Nông 4, gộp cụm Lâm Đồng 2 và 3 thành cụm Lâm Đồng 2, đồng thời điều tiết trữ lượng và tài nguyên bô‑xít của cụm Đắk Nông 4 để bổ sung cho các cụm Đắk Nông 5 (cũ) và Đắk Nông 3.

Ngoài TKV, khu vực tư nhân cũng có trường hợp theo đuổi tham vọng lớn trong sân chơi đặc thù này. Điển hình, Luyện kim Trần Hồng Quân đề xuất tổ hợp điện – than – nhôm trị giá 5 tỷ USD tại Đắk Nông cũ, kết hợp khai thác bô‑xít, luyện alumin, sản xuất nhôm thỏi và đi kèm nhà máy điện than để đảm bảo nguồn năng lượng.

Đây là một siêu dự án khép kín, nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về môi trường và tính khả thi trong bối cảnh Việt Nam hướng tới giảm phát thải.

Song song, dự án điện phân nhôm Đắk Nông – do chính Trần Hồng Quân nắm quyền phát triển, từng được kỳ vọng đưa Việt Nam bước vào chuỗi sản xuất nhôm thỏi – đã “lận đận” suốt hơn 10 năm. Nguyên nhân chính là thiếu nguồn điện ổn định, chi phí đầu tư lớn, và vướng mắc về quy hoạch. Đến nay, dự án vẫn chưa thể triển khai, minh chứng cho khó khăn khi muốn đi sâu vào chế biến nhôm thỏi.

Ngoài ra, nhiều tuyến cao tốc đi qua vùng quy hoạch khoáng sản, gây bế tắc xử lý giữa phát triển hạ tầng và khai thác mỏ. Tỉnh Đắk Nông cũ từng phải điều chỉnh thiết kế hồ thải bùn đỏ để tránh chồng lấn khu vực mỏ, cho thấy thách thức môi trường và hạ tầng luôn song hành với các dự án bô‑xít.

Các ý kiến từ bộ ngành góp ý cơ bản gặp nhau ở điểm chung: diện tích quy hoạch mỏ titan và bô‑xít thường chồng lấn với quy hoạch khác – từ hạ tầng, đất công nghiệp đến rừng phòng hộ. Sau khi địa phương đề nghị điều chỉnh, cắt giảm hoặc loại bỏ phần diện tích không có thân quặng, các cơ quan chức năng tiếp thu, nhưng thường chỉ dừng ở mức “sẽ xem xét, cập nhật trong kế hoạch thực hiện quy hoạch”.

Trong khi đó, nhu cầu titan và bô‑xít trên thị trường quốc tế đang tăng mạnh.

Titan là nguyên liệu cho sơn, gốm, hàng không vũ trụ, còn bô‑xít là nguồn gốc của nhôm thỏi – kim loại nền tảng cho công nghiệp chế tạo, năng lượng và quốc phòng.

Trung Quốc hiện chiếm hơn một nửa sản lượng nhôm toàn cầu, trong khi Việt Nam có lợi thế về trữ lượng bô‑xít Tây Nguyên nhưng chưa khai thác hết tiềm năng. Nếu không tháo gỡ nút thắt quy hoạch, Việt Nam sẽ khó tận dụng được lợi thế này để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

UBND các tỉnh nơi có mỏ titan và bô‑xít đã nhiều lần gửi văn bản kiến nghị, xin tham vấn Bộ Công thương về việc xử lý các diện tích chồng lấn.

Titan và bô‑xít ở Việt Nam đang ở thế lưỡng nan khi doanh nghiệp đã sẵn sàng, trữ lượng đã được phê duyệt, thậm chí có dự án alumin đi vào hoạt động, nhưng quy hoạch chồng lấn khiến mọi kế hoạch vẫn nằm trên giấy. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bài toán dung hòa phát triển công nghiệp, hạ tầng, du lịch và môi trường.