Giữ ví tiền giữa ma trận lừa đảo trên mạng

Bà Phạm Châu Loan, Phó trưởng phòng Phát triển kênh số và đối tác Vietcombank, cho biết, hiện hơn 95% giao dịch của ngân hàng được thực hiện trên nền tảng số, cho thấy mức độ ngày càng phổ biến của ngân hàng điện tử trong đời sống người dân.

Để đảm bảo an toàn hệ thống, Vietcombank triển khai nhiều lớp bảo mật như mã OTP, xác thực sinh trắc học, chữ ký số, mã hóa dữ liệu và hệ thống giám sát giao dịch theo thời gian thực. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, hệ thống có thể tự động khóa giao dịch hoặc yêu cầu xác minh bổ sung để tránh rủi ro.

Tuy nhiên, theo bà Loan, phần lớn các vụ lừa đảo hiện nay không xuất phát từ lỗ hổng của hệ thống ngân hàng mà từ sự bất cẩn của người dùng. Nhiều trường hợp khách hàng bị dụ cung cấp mã OTP, đăng nhập vào trang web giả mạo hoặc cài đặt ứng dụng chứa mã độc. Khi đó, đối tượng có thể chiếm quyền kiểm soát tài khoản và thực hiện giao dịch trái phép.

“Ngân hàng có thể xây dựng hệ thống bảo mật rất mạnh, nhưng nếu người dùng tự cung cấp thông tin cho kẻ gian thì mọi lớp bảo vệ đều có thể bị vô hiệu hóa”, bà Loan nói tại hội thảo “Giao dịch ngân hàng an toàn trên không gian mạng” do Báo Tiền Phong tổ chức mới đây tại TP.HCM.

Khi một thao tác sai có thể trả giá bằng cả tài sản

Ông Phùng Công Sưởng, Tổng biên tập Báo Tiền Phong, cho rằng chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu và chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể thực hiện hàng loạt giao dịch tài chính như chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, đầu tư, vay vốn hay mua sắm trực tuyến.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngân hàng số là sự gia tăng nhanh chóng của các hình thức lừa đảo trên không gian mạng. Các đối tượng tội phạm công nghệ cao liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn để chiếm đoạt tài sản của người dùng.

Theo ông Sưởng, ranh giới giữa sự tiện lợi và rủi ro tài chính trong môi trường số chưa bao giờ mong manh như hiện nay. Chỉ một cú nhấp chuột vào liên kết giả mạo, một lần cung cấp mã OTP cho người lạ hoặc cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc cũng có thể khiến người dùng mất toàn bộ tiền trong tài khoản.

“Chúng ta đang sống trong một thế giới mà giao dịch tài chính chỉ diễn ra trong vài giây, nhưng cũng chỉ cần vài giây bất cẩn là hậu quả có thể kéo dài nhiều năm”, ông Sưởng nói.

Từ thực tiễn đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, ông Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh, trinh sát Đội Hình sự đặc nhiệm (PC02) Công an TP.HCM cho biết, hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng đa dạng, tinh vi. Một số chiêu trò phổ biến bao gồm giả mạo cơ quan chức năng để yêu cầu nạn nhân chuyển tiền “xác minh”, giả danh nhân viên ngân hàng, công ty viễn thông hoặc sàn thương mại điện tử để chiếm đoạt thông tin cá nhân.

Ngoài ra, các đối tượng còn sử dụng chiêu thức bán tour du lịch giá rẻ, bán vé máy bay khuyến mãi hoặc kêu gọi đầu tư tài chính với mức lợi nhuận cao bất thường. Khi nạn nhân chuyển tiền, chúng nhanh chóng cắt đứt liên lạc.

Đáng chú ý, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo khiến các hình thức lừa đảo trở nên nguy hiểm hơn. Công nghệ deepfake có thể tạo ra hình ảnh hoặc giọng nói giống hệt người quen của nạn nhân để thao túng tâm lý.

“Có những trường hợp nạn nhân nhận được cuộc gọi video từ người thân với hình ảnh và giọng nói rất thật. Đối tượng lợi dụng tình huống khẩn cấp để yêu cầu chuyển tiền gấp. Khi nạn nhân phát hiện ra thì tiền đã bị rút khỏi tài khoản”, ông Thịnh chia sẻ.

Theo ông Thịnh, tội phạm mạng thường đánh vào tâm lý hoảng loạn, tham lợi hoặc thiếu cảnh giác của người dùng. Vì vậy, việc nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố quan trọng trong phòng chống loại tội phạm này.

Đại diện cho thế hệ trẻ, Á hậu Việt Nam 2020 Phạm Ngọc Phương Anh cho rằng, các đối tượng lừa đảo thường lợi dụng chính những “khoảng trống” trong đời sống cá nhân của mỗi người để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản. Khi kẻ xấu gửi tin nhắn hàng loạt để tống tiền về một hành vi vi phạm nào đó, phần lớn mọi người sẽ bỏ qua. Nhưng chỉ cần một người cảm thấy “chột dạ” vì có điều khuất tất trong đời tư, họ rất dễ sập bẫy dù chiêu trò khá đơn giản.

Một hình thức khác là lợi dụng sự thiếu quan tâm trong đời sống tình cảm của một số bạn trẻ. "Những tài khoản ảo với hình ảnh hào nhoáng, lời hỏi han ngọt ngào có thể khiến nạn nhân nhanh chóng nảy sinh tình cảm, từ đó bị dẫn dụ vào các bẫy đầu tư tài chính hoặc chuyển tiền không rõ nguồn gốc", Phương Anh chia sẻ.

Người dùng là “lá chắn” quan trọng nhất

Theo các chuyên gia, an toàn tài chính trên không gian mạng không chỉ là trách nhiệm của ngân hàng hay cơ quan quản lý, mà còn phụ thuộc rất lớn vào ý thức của mỗi người dùng. Trong đó, mỗi cá nhân cần trở thành “lá chắn” đầu tiên để bảo vệ tài sản của mình.

Bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó hiệu trưởng Trường đại học Văn Hiến, cho rằng môi trường số đang đặt ra nhiều thách thức mới cho người dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Sinh viên hiện nay tiếp cận công nghệ rất nhanh nhưng không phải ai cũng có đủ kiến thức để nhận diện rủi ro trên không gian mạng. Nhiều người dễ dàng tin vào các lời mời gọi đầu tư lợi nhuận cao, chương trình khuyến mãi “không tưởng” hoặc những đường liên kết (link) lạ được gửi qua mạng xã hội.

“Chỉ một thao tác bất cẩn, chẳng hạn nhấp vào một đường link giả mạo hay cung cấp thông tin cá nhân, có thể khiến người dùng mất đi khoản tiền tích lũy trong nhiều năm”, bà Trang cảnh báo.

Trong bối cảnh đó, bà cho rằng giáo dục đại học không chỉ dừng lại ở việc đào tạo kiến thức chuyên môn mà cần trang bị cho sinh viên những kỹ năng sống quan trọng trong thời đại số. Trong đó, năng lực số, hiểu biết về an toàn thông tin và kỹ năng quản lý tài chính cá nhân cần trở thành một phần của chương trình đào tạo.

“Chúng ta cần đào tạo ra những công dân số thông minh, không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn biết cách bảo vệ chính mình trước những rủi ro từ công nghệ”, bà nhấn mạnh.

Bà Phạm Châu Loan từ Vietcombank cho biết thêm, thực tế cho thấy nhiều vụ lừa đảo không xảy ra trong hệ thống ngân hàng mà xuất phát từ các “điểm chạm” bên ngoài như cuộc gọi mạo danh, tin nhắn chứa đường link giả mạo hoặc ứng dụng giả danh ngân hàng.

Khi người dùng truy cập các đường link này hoặc cài đặt ứng dụng không chính thống, thông tin tài khoản có thể bị đánh cắp.

Vì vậy, bà Loan khuyến nghị khách hàng chỉ tải ứng dụng từ các kho ứng dụng chính thống và truy cập dịch vụ ngân hàng qua website chính thức do chính mình nhập địa chỉ. Đồng thời, cần tuyệt đối tránh nhấp vào các đường link lạ được gửi qua tin nhắn hoặc mạng xã hội để đảm bảo an toàn khi giao dịch tài chính trên môi trường số.

Ở góc độ pháp lý, ông Lê Trung Phát, Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, cho rằng công nghệ vốn mang tính hai mặt. Một mặt, công nghệ giúp cuộc sống thuận tiện hơn, tạo ra những mô hình kinh doanh mới và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số. Nhưng mặt khác, nó cũng mở ra môi trường hoạt động mới cho các loại tội phạm.

Theo ông Phát, trước đây các hành vi lừa đảo chủ yếu diễn ra trực tiếp hoặc qua điện thoại. Nhưng hiện nay, khi các hoạt động giao dịch chuyển lên môi trường số, tội phạm có thể tiếp cận nạn nhân qua nhiều nền tảng khác nhau như Facebook, Zalo, Telegram hay TikTok.

Điều này khiến việc truy vết và xử lý trở nên phức tạp hơn, đặc biệt khi nhiều đối tượng hoạt động xuyên biên giới.

Một nguyên nhân khác khiến nhiều người sập bẫy là tâm lý muốn kiếm tiền nhanh hoặc tin vào những lời hứa hẹn lợi nhuận cao.

“Không có lợi ích nào tự nhiên rơi xuống mà không gắn với lao động, đầu tư hợp pháp hoặc sự cho tặng. Khi người dùng hiểu rõ điều này, họ sẽ cẩn trọng hơn trước những lời mời gọi hấp dẫn trên mạng”, ông Phát nói.

Chính vì vậy, ông Phát khuyến nghị người dân cần trang bị kiến thức pháp luật cơ bản về giao dịch điện tử và bảo vệ dữ liệu cá nhân để giảm thiểu rủi ro.

Còn theo Á hậu Phương Anh, nhiều rủi ro hoàn toàn có thể phòng tránh nếu mỗi người xây dựng cho mình lối sống lành mạnh và tích cực. Khi dành thời gian cho gia đình, bạn bè, rèn luyện thể thao, nói không với tệ nạn và tập trung vào học tập, mỗi người sẽ không còn những “khoảng trống” để các chiêu trò lừa đảo lợi dụng.

Bên cạnh đó, việc tham gia các hội thảo, chương trình chia sẻ kiến thức cũng giúp nâng cao nhận thức về an toàn trên không gian mạng. Theo Phương Anh, khi có đủ hiểu biết, mỗi người không chỉ bảo vệ được bản thân mà còn có thể lan tỏa kiến thức cho người thân và cộng đồng.

“Những hành động nhỏ nhưng nếu nhiều người cùng thực hiện sẽ tạo nên sức lan tỏa lớn, góp phần xây dựng môi trường không gian mạng an toàn hơn cho tất cả mọi người”, Phương Anh chia sẻ.