Hãng nước khoáng Vikoda tự khoá trần sản lượng, được và mất gì?

Men theo hơn hai cây số xuyên qua những trảng cỏ dại ngút mắt dưới chân núi Hòn Chuông của tỉnh Khánh Hòa, nhịp sống hối hải lùi dần sau từng khúc cua. Con đường bê tông nhỏ lọt thỏm giữa màu xanh ngắt của cây rừng, dẫn vào một không gian tĩnh lặng đến ngỡ ngàng: Mỏ khoáng Đảnh Thạnh.

Ở độ sâu khoảng 220m, xuyên qua những tầng đá granite cổ xưa, mạch ngầm khoáng kiềm tự nhiên nóng tới 72°C được dẫn trực tiếp theo hệ thống ống khép kín về nhà máy đóng chai.

Đứng giữa không gian nguyên sơ ấy, chai nước khoáng hiện ra rất khác so với hình ảnh quen thuộc trên kệ siêu thị. Câu chuyện của nó không bắt đầu từ đơn hàng hay công suất của dây chuyền máy móc, mà bắt đầu từ một câu hỏi hóc búa của kinh tế tuần hoàn: Khai thác bao nhiêu là đủ để doanh nghiệp tăng trưởng hôm nay, mà mạch ngầm không cạn kiệt vào ngày mai?

Khi doanh nghiệp tự buộc 'dây cương'

Trong ngành công nghiệp đồ uống, tư duy phổ biến thường là "có thị trường thì gia tăng sản lượng tối đa". Nhưng với nước khoáng thiên nhiên, quy luật vận hành lại hoàn toàn trái ngược. Nguồn nước phụ thuộc hoàn toàn vào trữ lượng tự nhiên được cấp phép, một khi túi khoáng suy kiệt, không cỗ máy hay công nghệ nào có thể thay thế được thiên nhiên.

“Không thể muốn sản xuất bao nhiêu cũng được”, bà Nguyễn Thị Nga, Tổng giám đốc Công ty CP Nước khoáng Khánh Hoà (Vikoda), mở đầu câu chuyện bằng một nghịch lý nghe chừng đi ngược với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận.

Dù dây chuyền hiện đại có thể đáp ứng công suất lên tới 1 triệu chai mỗi ngày, ban lãnh đạo doanh nghiệp này lại chọn cách tự trói tay bằng một "hạn ngạch" nghiêm ngặt: khai thác tối đa không quá 500m3/ngày đêm.

“Chúng tôi chấp nhận tự giới hạn sản lượng khai thác để bảo vệ túi khoáng trước nguy cơ cạn kiệt, đảm bảo tính bền vững cho hàng chục năm sau", bà Nga khẳng định.

Nguồn nước khai thác có giới hạn, nhưng giá trị của nguồn nước thì không nhất thiết phải dừng ở đó.

Theo bà Nga, bài toán tăng trưởng của Vikoda vì vậy không nằm ở việc khai thác thêm bao nhiêu m3 nước, mà ở việc làm sao tạo ra nhiều giá trị hơn từ từng giọt khoáng đã được phép khai thác.

“Năng lực tăng trưởng sẽ không đến từ việc hút thêm nước, mà đến từ đầu tư công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng trên từng giọt khoáng”, bà Nga nói.

Vikoda thành lập từ năm 1990, đến nay có hơn 35 năm phát triển gắn với mỏ khoáng Đảnh Thạnh. Doanh nghiệp này cũng đã 22 năm liên tiếp được người tiêu dùng bình chọn danh hiệu Hàng Việt Nam chất lượng cao. Nhưng với doanh nghiệp, danh hiệu này không phải đích đến.

“Nền tảng của các sản phẩm Vikoda và Đảnh Thạnh là nguồn nước khoáng kiềm thiên nhiên Đảnh Thạnh. Chúng tôi xác định các sản phẩm đưa ra thị trường phải dựa trên nguồn nước này và hướng đến giá trị cốt lõi là tốt cho sức khỏe”, bà Nga khẳng định.

Chúng tôi hiểu rằng, tài nguyên tốt chỉ là điều kiện cần. Một nguồn nước ngầm kỳ diệu không đương nhiên biến thành một thương hiệu mạnh nếu thiếu đi triết lý khai thác có trách nhiệm.

Bà Nguyễn Thị Nga

Tổng giám đốc Vikoda

Nhìn vào vùng bảo vệ rộng 35ha quanh mỏ khoáng Đảnh Thạnh, tiến sĩ Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, cho rằng giá trị của nơi này không chỉ nằm ở những lít nước được lấy lên từ lòng đất.

Ông Minh lý giải, lâu nay khi nói đến khai thác tài nguyên, người ta thường nhìn xuống “tầng đáy” - nơi có mạch nước ngầm. Nhưng ngay phía trên mạch nước ấy lại là một tài sản khác: không gian xanh, bầu không khí trong lành, cảnh quan tự nhiên và hệ sinh thái có thể tạo ra giá trị theo một cách khác.

“Khai thác tài nguyên không có nghĩa là tìm mọi cách đào bới, hút cạn rồi mang đi. Nếu được giữ gìn nguyên vẹn, chính không gian sinh thái quanh mỏ khoáng có thể trở thành nền tảng cho các sản phẩm du lịch chăm sóc sức khỏe, trải nghiệm thiên nhiên”, ông Minh phân tích.

Nói cách khác, cùng một vùng đất nhưng có thể tạo ra hai tầng giá trị: bên dưới là nguồn khoáng được khai thác có giới hạn; bên trên là không gian sinh thái được gìn giữ để phát triển những dịch vụ có giá trị cao hơn.

Từ đó, vị chuyên gia cho rằng, sự kết hợp này không chỉ giúp kéo dài giá trị của tài nguyên mà còn mở thêm cơ hội việc làm, tạo sinh kế lâu dài cho người dân địa phương. Khi quê hương có thêm những công việc gắn với du lịch, dịch vụ và bảo tồn, người trẻ cũng có thêm lý do để ở lại thay vì phải rời quê tìm kế sinh nhai.

Đó cũng là lúc ESG không còn nằm trên những báo cáo đẹp mắt, mà đi thẳng vào cách doanh nghiệp sử dụng tài nguyên, tổ chức sản xuất và tạo giá trị cho cộng đồng.

“Không gian sinh thái và bầu không khí sạch phía trên hoàn toàn có thể chuyển hóa thành những chương trình du lịch, dịch vụ trải nghiệm hấp dẫn. Kết nối được hai tầng giá trị này sẽ giúp khai thác tốt hơn nguồn lực tự nhiên mà không làm tổn hại đến môi trường”, ông Minh nói.

Với ông, câu chuyện cuối cùng không chỉ là giữ được một mạch nước, mà còn là giữ được sinh kế quanh mạch nước ấy. Khi người dân địa phương có thể sống được bằng những giá trị được tạo ra từ chính quê hương mình, bảo tồn tài nguyên mới thực sự có ý nghĩa lâu dài.

Và khi người trẻ có thể ở lại, làm việc và tự hào về những gì quê hương mình đang gìn giữ, đó mới là một phần sâu hơn của phát triển bền vững.

Thực tế, sản xuất xanh không phải câu chuyện mới với Vikoda. Theo bà Nga, doanh nghiệp đã theo đuổi hướng này từ nhiều năm, trước cả khi ESG trở thành một khái niệm phổ biến. Một ví dụ là dòng chai thủy tinh vẫn được duy trì đến nay. Bao bì này có khả năng tái chế, nhưng đổi lại là bài toán không nhỏ về vận chuyển, thu hồi và phục vụ khách hàng.

Trong khi nhiều doanh nghiệp nước giải khát thu hẹp chai thủy tinh, Vikoda cho biết đây vẫn là một trong những dòng sản phẩm chủ lực. Doanh nghiệp cũng phát triển thêm các sản phẩm sử dụng lon nhôm.

Ngoài ra, từ năm 2024, doanh nghiệp bắt đầu trồng cây để xây dựng hệ sinh thái xanh. Với diện tích khoảng 35ha, lãnh đạo Vikoda cho biết đang hướng tới việc phát triển thêm cây xanh, xây dựng hệ sinh thái và nghiên cứu khả năng tạo tín chỉ carbon.

Mục tiêu được doanh nghiệp đặt ra là hướng tới chứng nhận ESG vào năm 2028.

Những kế hoạch ấy cho thấy câu chuyện về ESG ở Vikoda không chỉ nằm ở một báo cáo hay một bộ tiêu chí. Với doanh nghiệp khai thác tài nguyên tự nhiên, câu chuyện môi trường gắn trực tiếp với khả năng tồn tại của nguồn nguyên liệu.

"Với doanh nghiệp dựa vào thiên nhiên như Vikoda, hủy hoại môi trường đồng nghĩa với việc tự tay đóng cửa nhà máy", bà Nga nói thêm.

Đường ra thế giới không chỉ cần một nguồn nước tốt

Vikoda đã bắt đầu xuất khẩu từ năm 2024 sang Trung Quốc. Đến năm 2026, doanh nghiệp tiếp tục mở thêm thị trường Hồng Kông và Nhật Bản, đồng thời làm việc với đối tác tại Mỹ và Hàn Quốc. Nhưng chính doanh nghiệp thừa nhận đây mới chỉ là những bước đầu và còn không ít khó khăn

Khó khăn đầu tiên là thương hiệu. Bà Nga cho hay, một cái tên có thể quen thuộc với người tiêu dùng trong nước chưa chắc dễ đọc, dễ nhớ đối với khách hàng quốc tế. Vì vậy, Vikoda được sử dụng cho thị trường nước ngoài với mong muốn dễ nhận diện hơn.

"Tên Vikoda vừa gắn với 'vi lượng khoáng Đảnh Thạnh', vừa dễ đọc hơn đối với khách hàng nước ngoài", bà giải thích.

Khó khăn tiếp theo thậm chí còn thực tế hơn: nước rất nặng nhưng giá trị trên mỗi chai không cao.

Bà Nga dẫn chứng, một chai Vikoda tại siêu thị có giá khoảng 6.000 - 7.000 đồng, trong khi chi phí vận chuyển từ nhà máy vào TP.HCM có thể khoảng 3.000 đồng/kg. Nếu chuyển đi Hà Nội, chi phí này còn cao hơn.

Và khi đi xa hơn ra thị trường quốc tế, bài toán logistics càng trở nên đáng kể. Vì vậy, bài toán quản trị được đặt ra với lãnh đạo doanh nghiệp: nước khoáng không thể chỉ cạnh tranh bằng giá. Muốn đi đường dài, doanh nghiệp phải biến nguồn nước, địa danh, chất lượng và câu chuyện phía sau sản phẩm thành giá trị thương hiệu.

Muốn đi xa, thứ bán đi không thể chỉ là chất lỏng bên trong chai, mà phải là câu chuyện địa lý, văn hóa và niềm tin về sức khỏe. Đây là con đường mà những tên tuổi lừng danh thế giới như Evian hay Fiji đã đi qua suốt cả thế kỷ.

Những thương hiệu nước khoáng quốc tế như Evian hay Fiji cho thấy một chai nước có thể được định vị vượt xa giá trị của lượng nước chứa bên trong, khi nguồn nước, địa lý và chất lượng trở thành một phần của tài sản thương hiệu.

Vikoda mới có hơn 35 năm phát triển, trong khi nhiều thương hiệu quốc tế đã có lịch sử hàng trăm năm. Doanh nghiệp vì thế xác định đây là một hành trình dài.

Tổng giám đốc Vikoda chia sẻ, nếu chỉ bán một chai nước như một loại hàng hóa thông thường, rất khó cạnh tranh bằng giá. Muốn đi xa, doanh nghiệp phải bán được thứ nằm phía sau chai nước: nguồn gốc, chất lượng, câu chuyện và niềm tin.

Đó cũng là lúc thị trường quốc tế đặt ra một bài toán khác. Một nguồn nước tốt là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Người mua ngày càng quan tâm sản phẩm đến từ đâu, được làm ra như thế nào: nguồn nguyên liệu có được kiểm soát, môi trường có được bảo vệ, quy trình sản xuất có ổn định và những tác động trong quá trình sản xuất được xử lý ra sao?.

"Vì thế, câu chuyện 500m3/ngày tưởng chỉ là giới hạn khai thác lại chạm đến một vấn đề lớn hơn là muốn đi đường dài, doanh nghiệp không thể chỉ bán thứ mình lấy được từ lòng đất, mà phải chứng minh mình đang gìn giữ và gia tăng giá trị cho nguồn tài nguyên ấy", bà Nga chia sẻ.

Ở góc nhìn sâu hơn, bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao nhận định, các tiêu chuẩn xanh và kinh tế tuần hoàn nay đã trở thành "tấm hộ chiếu" bắt buộc để bước vào các thị trường khó tính. Người tiêu dùng quốc tế ngày nay không chỉ hỏi “sản phẩm này uống có ngon không?”, mà tra vấn “doanh nghiệp đã đối xử với vùng đất ấy thế nào để làm ra chai nước này?”

Con số khai thác 'khống chế' chỉ 500m3/ngày đêm tại mỏ khoáng Đảnh Thạnh, vì thế vượt qua ý nghĩa của một định mức kỹ thuật thuần túy mà đó là lằn ranh tự giác giữa lòng tham ngắn hạn và sự trường tồn dài hạn của Vikoda.

Xa hơn, theo bà Kim Hạnh, với những vùng đất giàu tài nguyên bản địa của Việt Nam, bài toán phát triển bền vững có lẽ cần bắt đầu từ một tư duy giản dị nhưng đầy bản lĩnh, đó là không phải thứ gì thiên nhiên ban tặng cũng phải tận thu bằng hết mà sức mạnh nội tại của doanh nghiệp đôi khi bắt đầu từ sự can đảm biết dừng lại đúng lúc để giữ gìn cho tương lai.