Một sáng đầu tháng 7, những turbine của cụm 4 nhà máy điện gió tại xã Krông Búk và Pơng Đrang, tỉnh Đắk Lắk bắt đầu những vòng quay đầu tiên, hòa nhịp đập với lưới điện quốc gia. Cùng lúc ấy, tại vùng Cao Quảng thuộc xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị, bà con bắt đầu ngày mới với việc chia ca đi tuần rừng, từng khu vực rừng với cây bản địa như lim, tràm, gụ đều được đánh dấu, đặt mốc phân chia rõ ràng để quản lý và bảo vệ.

Hai hình ảnh cách nhau hơn 800km tưởng chừng không liên quan, nhưng đang kể cùng một câu chuyện. Mỗi vòng quay turbine tạo ra dòng điện sạch, giúp nền điện bớt phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Mỗi cây lớn được giữ gìn góp phần lưu giữ carbon trong sinh khối, hấp thụ khí thải nhà kính. Tất cả âm thầm đẩy Việt Nam tiến bước trên con đường Net Zero vào năm 2050, như cam kết của Thủ tướng Chính phủ với quốc tế.

Quy hoạch này đặt mục tiêu đến năm 2030, năng lượng tái tạo sẽ chiếm 28 – 36% tổng công suất, hướng đến năm 2050 đạt khoảng 75% tổng công suất nguồn phát điện, qua đó đóng góp mạnh mẽ vào mục tiêu đưa mức phát thải ròng về 0 vào năm 2050.

Trong khi đó, nhiệt điện than, loại hình phổ biến nhất hiện nay sẽ bị hạn chế khi các dự án mới bị dừng phát triển sau năm 2030, và việc dùng than đốt phát điện sẽ hoàn toàn chấm dứt vào 2050. Nguồn điện nền được định hướng thay thế bằng nhiệt điện khí, hướng đến mục tiêu kép vừa giảm phát thải, vừa đảm bảo đủ điện phục vụ tăng trưởng hai con số.

Nhiệt điện không chỉ chịu áp lực từ quy hoạch mà còn là 1 trong 3 lĩnh vực được thí điểm áp hạn ngạch phát thải carbon. Trên sàn giao dịch carbon trong nước khởi động ngày 29/6, 110 doanh nghiệp trong đó bao gồm nhiều cơ sở nhiệt điện sẽ được phép bán phần hạn ngạch còn thừa hoặc mua để bù đắp phần thiếu. Trong nhiều kịch bản, nhiệt điện là bên mua chủ yếu, còn thép và xi măng có cơ hội thành bên bán nhờ áp dụng công nghệ giảm phát thải.

TS. Nguyễn Phương Nam, Nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Công ty Tư vấn & Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA, cho biết khung pháp lý cho trao đổi hạn ngạch và tín chỉ carbon đã được thiết lập từ khá sớm. 

Cụ thể, Luật Bảo vệ môi trường 2020 lần đầu đưa ra khái niệm "tín chỉ carbon", Nghị định 06/2022/NĐ-CP cụ thể hóa, rồi Quyết định 232/2025/QĐ-TTg phê duyệt đề án lập và phát triển thị trường carbon. Loạt văn bản chính sách đã thiết lập một hành lang pháp lý khá bài bản để vận hành thị trường carbon. 

Khi sân chơi xanh được kiến tạo với cơ chế thưởng phạt ngày một rõ ràng, cộng đồng doanh nghiệp bắt đầu coi phát triển bền vững như một cơ hội, thay vì áp lực tuân thủ.

Đầu tháng 7/2026, Trungnam Group được chấp thuận chủ trương đầu tư dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Đồng Nai 2, công suất 240MW. Kết hợp thủy điện và điện mặt trời, tận dụng hạ tầng sẵn có, doanh nghiệp hiện sở hữu gần 1.500MW năng lượng tái tạo.

Ông Lê Như Phước An, Phó tổng giám đốc thường trực Trungnam Group, cho biết, trong giai đoạn 2026 – 2030, công ty dự kiến đầu tư khoảng 165.000 tỷ đồng vào năng lượng tái tạo, cộng với khoảng 57.000 tỷ đồng vào dự án điện khí LNG Cà Ná, qua đó theo sát Quy hoạch điện VIII, đem lại nguồn điện sạch cho đất nước. Trước đó, Trungnam Group từng đặt mục tiêu doanh thu bán điện đạt 1 tỷ USD vào năm 2026, nâng biên lợi nhuận trước lãi vay, thuế, khấu hao lên 90%. 

Trong khi đó, Công ty CP Cơ điện lạnh (REE), đơn vị đang sở hữu 277MW điện tái tạo và 569MW thủy điện, tương đương tỷ lệ điện sạch xấp xỉ 79% cũng đặt mục tiêu nâng tổng công suất phát điện lên 3.000MW.

Song song với sự vào cuộc mạnh mẽ của nhóm doanh nghiệp năng lượng, ngành sản xuất hòa nhịp bằng các sáng kiến giảm tiêu hao năng lượng, tận dụng nhiệt dư trên nguyên lý kinh tế tuần hoàn. 

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED), Đại học Quốc gia TP.HCM, nhận xét kinh tế tuần hoàn và năng lượng tái tạo là hai trụ cột của chuyển đổi xanh. 

Ông Quân lý giải, việc áp dụng kinh tế tuần hoàn đòi hỏi sự thay đổi mang tính căn cơ trong quy trình sản xuất, kinh doanh, thậm chí là trong cả chuỗi cung ứng của doanh nghiệp, qua đó tiết giảm tối đa tài nguyên đầu vào và hạn chế chất thải phát sinh. Như vậy, không chỉ bảo vệ môi trường, doanh nghiệp cũng tự tối ưu hóa quy trình vận hành theo hướng giảm chi phí, gia tăng hiệu quả. 

Điển hình là mô hình tuần hoàn trong sản xuất thép tại Hòa Phát, nơi chất thải được tận dụng khép kín vào sản xuất; đầu 2025, Hòa Phát cũng thành doanh nghiệp đầu tiên hoàn thành kiểm kê khí nhà kính toàn tập đoàn theo tiêu chuẩn ISO 14064-1:2018.

Ở giai đoạn thí điểm, tiền bán hạn ngạch chưa tạo thay đổi đáng kể với một tập đoàn đồ sộ như Hòa Phát. Nhưng theo TS. Nguyễn Phương Nam, giá trị lớn hơn con số khớp lệnh rất nhiều. Một doanh nghiệp bán được hạn ngạch, ghi nhận rõ trên báo cáo tài chính, sẽ sở hữu minh chứng đáng tin cho nỗ lực giảm phát thải, nhờ đó tiếp cận dễ hơn nguồn vốn đầu tư bền vững toàn cầu và có "tấm vé thông hành" tại các thị trường tiên tiến.

Người bán trên thị trường carbon không chỉ là doanh nghiệp. Với hơn 3.300 lâm dân tại Cao Quảng, sàn giao dịch carbon cũng là cơ hội "đổi đời".

Dưới sự hỗ trợ của Viện Nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (SPERI), bà con không chỉ bảo vệ, phục hồi rừng mà đã đo đếm, đánh giá tín chỉ carbon trên hơn 700ha rừng tự nhiên. Áp dụng phương pháp ô tiêu chuẩn, người chủ rừng Cao Quảng cùng đội ngũ chuyên gia SPERI ghi nhận rừng nơi đây có khả năng hấp thu từ hơn 250 tấn đến gần 370 tấn khí thải carbon trên mỗi ha, tương ứng khoảng 300.000 tín chỉ carbon.

TS. Trần Thị Lành, Nhà sáng lập SPERI, nhìn nhận phục hồi rừng không đơn thuần là câu chuyện sinh thái, mà còn là phục dựng nhiều giá trị văn hóa cổ truyền và tri thức bản địa của các cộng đồng dân tộc thiểu số.

Những viên gạch riêng lẻ ấy đang cộng lại thành một bức tranh vĩ mô. Theo EVN, riêng nửa đầu 2026, sản lượng huy động từ điện tái tạo đạt 22,12 tỷ kWh, tăng 5,4% so với cùng kỳ và chiếm 13,5% tổng sản lượng điện cả nước, với đóng góp của hơn 100 nhà máy điện mặt trời và hơn 70 dự án điện gió, tổng vốn hàng chục tỷ USD.

Nếu giai đoạn 2019-2021 chứng kiến bùng nổ năng lượng tái tạo nhờ cơ chế giá FIT, thì sau Quy hoạch điện VIII, việc phát triển đã đi vào bài bản, gắn với hạ tầng lưới điện và bám sát quy hoạch. Phiên đầu tiên của sàn carbon ghi nhận khoảng 1.200 hạn ngạch được giao dịch, tổng giá trị hơn 160 triệu đồng. Con số vẫn còn nhỏ, nhưng cho thấy đã có doanh nghiệp tự tự tin còn dư hạn ngạch để bán.

Sự vận hành thuận lợi bước đầu của sàn giao dịch carbon tạo nền tảng cho quá trình phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Không chỉ các đơn vị được cấp hạn ngạch, hàng loạt dự án có tiềm năng giảm phát thải, thu hồi khí nhà kính, từ phục hồi rừng, canh tác nông nghiệp cho đến ứng dụng công nghệ khử carbon công nghiệp đều đang chờ đợi những thời cơ để đồng loạt “bung hàng”, đem lại cơ hội kinh tế tỷ USD cho đất nước.

Những sắc xanh đang dần lộ diện, nhưng thách thức vẫn rất lớn. Với Quy hoạch điện VIII, áp lực đến từ việc cân đối giữa chuyển dịch năng lượng và cung ứng đủ điện. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, từ nay đến 2030 Việt Nam cần bổ sung 6.000-7.000MW công suất để phục vụ tăng trưởng.

Hệ số đàn hồi điện trên GDP đã giảm từ xấp xỉ 2 giai đoạn 2001-2005 xuống còn khoảng 1,09 giai đoạn 2021-2024 cho thấy bước tiến trong sử dụng năng lượng hiệu quả. Tuy nhiên, hệ số này có thể tăng trở lại, bởi Việt Nam đang chọn chiến lược tăng trưởng dựa trên công nghệ cao, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, những lĩnh vực ngốn điện khổng lồ. Để cân bằng, ông Tuấn cho rằng, cần kích hoạt tiềm năng của các loại hình năng lượng sạch quy mô lớn như điện gió ngoài khơi và nhiệt điện khí LNG.

Mặc dù vậy, những dự án này lại đang vướng công nghệ và nguồn vốn, khó triển khai hoặc tìm nhà đầu tư. Đó cũng chính là loại vốn dài hạn mà một bài khác trong chuyên đề này đã chỉ ra hệ thống tài chính Việt Nam còn thiếu.

Thị trường carbon cũng vậy, dù hiện tại đã có sàn giao dịch, nhưng thực tế triển khai còn cách khá xa. “Thách thức lớn nằm ở khâu đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV)”, TS. Nguyễn Phương Nam cho biết. Một dự án hấp thu carbon tốt đến đâu cũng không thể tạo ra hàng hóa giao dịch nếu chưa qua quy trình MRV nghiêm ngặt. Ông Nam cảnh báo rủi ro nếu hạ tiêu chí tín chỉ carbon xuống dưới chuẩn quốc tế để "tập làm quen", tín chỉ Việt Nam sẽ bị gắn mác chất lượng không cao, khó tạo sức bật tài chính như kỳ vọng.

Dẫu nhiều thách thức, Việt Nam vẫn kiên định cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào 2050, song song mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào 2045. Câu chuyện tăng trưởng kinh tế với phát triển bền vững suốt nhiều năm bị coi như hai mặt của một đồng xu, nhưng Văn kiện Đại hội Đảng XIV lần đầu đặt bảo vệ môi trường ngang hàng với mục tiêu phát triển kinh tế và xã hội.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân ví von, để đạt mục tiêu kép, Việt Nam cần tư duy "đầu tư kép": đầu tư cho môi trường phải đi kèm hiệu quả kinh tế, để nguồn lực không bị phân tán. Khi đó, phát triển bền vững không còn là chi phí, mà thành động lực tạo năng lực cạnh tranh.

Con đường ấy đang dần lộ diện. Với Quy hoạch điện VIII, Việt Nam vừa đáp ứng nhu cầu trong nước, vừa tham vọng xuất khẩu 5-10GW điện sạch sang các nước ASEAN vào 2035; năm 2025, PTSC đã ký kết với hai tập đoàn năng lượng Malaysia và Singapore nghiên cứu cung cấp điện xuyên biên giới. Về carbon rừng, Việt Nam có thể tạo 50-70 triệu tín chỉ dôi dư, tương ứng hàng nghìn tỷ đồng đổ về khu vực rừng núi còn khó khăn.

Song song với đó, mô hình kinh tế tuần hoàn được xác định là một động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, tại Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 của Chính phủ. 

Với vai trò như vậy, kinh tế tuần hoàn đang hiện diện trong nhiều ngành kinh tế mũi nhọn, bao gồm vật liệu, lắp ráp, chế biến và cả bán lẻ hay canh tác nông nghiệp.

Không ít doanh nghiệp đã tận dụng được “quả ngọt” cho hành trình chuyển đổi này, từ công ty xi măng lợi nhuận tăng nhờ đồng xử lý chất thải trong lò nung, cho đến lô gạo phát thải thấp xuất khẩu giá cao nhờ quy trình khép kín tài nguyên.

Ông Lê Anh nhìn nhận, hành trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh được kỳ vọng trở thành chương tiếp theo của câu chuyện phát triển ấy, khẳng định vị thế một quốc gia dám theo đuổi những mục tiêu dài hạn và đầy tham vọng.