Khi những con số lợi nhuận bị viết lại

Băn khoăn chất lượng lợi nhuận

Mùa báo cáo tài chính bán niên 2026 ghi nhận không ít trường hợp kết quả kinh doanh thay đổi đáng kể sau khi được kiểm toán viên soát xét. Có doanh nghiệp mất phần lớn lợi nhuận từng công bố, trong khi một số đơn vị được điều chỉnh tăng lãi.

Phía sau những biến động này chủ yếu là các bút toán dự phòng, đánh giá khả năng thu hồi tài sản, phân bổ chi phí và điều chỉnh thời điểm ghi nhận doanh thu. Đây cũng là những yếu tố phản ánh mức độ thận trọng trong công tác lập báo cáo tài chính của doanh nghiệp.

Công ty CP Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (mã CK: PNJ) có mức điều chỉnh lớn nhất về giá trị tuyệt đối. Theo báo cáo tự lập, lợi nhuận trước thuế hợp nhất sáu tháng đầu năm của PNJ đạt gần 1.538 tỷ đồng, tuy nhiên sau soát xét, con số này giảm còn hơn 862 tỷ đồng, tương đương mức giảm gần 44%.

Lợi nhuận sau thuế hợp nhất của PNJ theo đó giảm mạnh từ gần 1.185 tỷ đồng xuống còn hơn 728 tỷ đồng. Riêng tại công ty mẹ, lợi nhuận sau thuế giảm từ hơn 1.152 tỷ đồng xuống gần 590 tỷ đồng.

Theo giải trình của PNJ, chênh lệch chủ yếu xuất phát từ việc cập nhật các ước tính liên quan đến chính sách thu mua lại sản phẩm. Doanh nghiệp điều chỉnh dự phòng chi phí xử lý lượng hàng mua lại còn tồn kho tại ngày 30/6, đồng thời bổ sung dự phòng tổn thất đối với sản phẩm được khách hàng bán lại sau ngày kết thúc kỳ kế toán.

Tại cuối tháng 6/2026, PNJ ghi nhận gần 1.420 tỷ đồng dự phòng giảm giá hàng tồn kho và hơn 2.267 tỷ đồng dự phòng tổn thất liên quan đến chính sách thu mua lại. Quy mô dự phòng cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở doanh số hay biên lợi nhuận bán lẻ, mà còn gắn với giá trị có thể thu hồi của hàng hóa và nghĩa vụ phát sinh từ chính sách hậu mãi.

PNJ đang đối diện với bài toán lớn về niềm tin kể từ khi thành lập, những biến động liên quan đến hoạt động thu đổi sản phẩm không chỉ khiến lợi nhuận bị điều chỉnh mạnh mà còn tạo sức ép lên dòng tiền, hàng tồn kho và hình ảnh thương hiệu.

Với Công ty CP Hoàng Anh Gia Lai (mã CK: HAG), lợi nhuận sau thuế bán niên 2026 đạt 2.410 tỷ đồng, giảm 164 tỷ đồng so với mức trên báo cáo tự lập, phần chênh lệch chủ yếu xuất phát từ việc bổ sung chi phí dự phòng liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Dù lợi nhuận bị thu hẹp sau soát xét, lợi nhuận của HAGL vẫn đảo chiều rõ nét so với khoản lỗ ròng 163 tỷ đồng cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, một trong những yếu tố quan trọng tạo nên kết quả này là khoản lãi trái phiếu trị giá hơn 1.534 tỷ đồng được Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam miễn giảm, cho thấy phần đáng kể lợi nhuận không đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi.

Mức chênh lệch mạnh cũng là thực trạng của Công ty CP Camimex (UPCoM: CMM), lợi nhuận sau soát xét của Camimex giảm khoảng 71% so với mức được công bố trước đó, nguyên nhân chủ yếu đến từ việc điều chỉnh tăng giá vốn và chi phí tài chính.

Chi phí lãi vay của Camimex trong kỳ lên tới 91 tỷ đồng, tăng 35% so với cùng kỳ. Sau soát xét, lợi nhuận doanh nghiệp giảm gần 79% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy sức ép đáng kể từ đòn bẩy tài chính và biến động tỷ giá.

Ở chiều ngược lại, không phải mọi điều chỉnh sau soát xét đều khiến bức tranh lợi nhuận xấu đi. Công ty CP Tập đoàn Hà Đô (mã CK: HDG) ghi nhận lợi nhuận sau thuế bán niên chênh lệch tăng từ khoảng 208 tỷ đồng lên hơn 386 tỷ đồng, tương đương mức tăng 86%.

Nguyên nhân chủ yếu là giá vốn hàng bán được điều chỉnh giảm gần 177 tỷ đồng, từ khoảng 448 tỷ đồng xuống còn 271 tỷ đồng. Hà Đô xác định lại chi phí sử dụng đất và giá vốn lũy kế tại dự án An Khánh – An Thượng sau khi nhận quyết định phê duyệt giá đất của UBND TP. Hà Nội.

Tại Gilimex (mã CK: GIL), lợi nhuận sau thuế cũng tăng nhẹ sau soát xét bán niên nhờ điều chỉnh chênh lệch tỷ giá, loại trừ giao dịch nội bộ và cập nhật chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp. Tuy nhiên, báo cáo của Gilimex vẫn nhận ý kiến ngoại trừ liên quan đến lượng hàng tồn kho trong vụ kiện với Amazon, do kiểm toán viên chưa đủ cơ sở xác định giá trị có thể thu hồi và mức tổn thất cần ghi nhận. Điều này cho thấy doanh nghiệp được điều chỉnh tăng lợi nhuận vẫn có thể tồn tại rủi ro lớn trên bảng cân đối kế toán.

Thách thức niềm tin nhà đầu tư

Chênh lệch lợi nhuận sau soát xét trên thực tế không phải hiện tượng mới trên thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, khi mức điều chỉnh đủ lớn để xóa phần lớn lợi nhuận, làm khoản lỗ thêm trầm trọng hoặc đảo ngược kết quả kinh doanh, đây không còn là sai lệch kỹ thuật đơn thuần.

Phần lớn chênh lệch ở các báo cáo tài chính năm nay theo ghi nhận tập trung vào những khoản mục phụ thuộc nhiều vào xét đoán của ban lãnh đạo, như khả năng thu hồi công nợ, giá trị hàng tồn kho, tổn thất tài sản, thời điểm ghi nhận doanh thu và nghĩa vụ có thể phát sinh trong tương lai.

Việc điều chỉnh không đồng nghĩa doanh nghiệp cố tình làm sai báo cáo tài chính. Trong nhiều trường hợp, khác biệt xuất phát từ việc kiểm toán viên yêu cầu bổ sung bằng chứng hoặc áp dụng nguyên tắc thận trọng hơn. Dù vậy, khoảng cách quá lớn vẫn đặt ra câu hỏi về năng lực kế toán, chất lượng kiểm soát nội bộ và ý thức tuân thủ nghĩa vụ công bố thông tin.

Ông Đỗ Bảo Ngọc, Phó tổng giám đốc Chứng khoán Kirin cho rằng, nếu tình trạng chênh lệch lớn lặp lại qua nhiều kỳ, vấn đề không còn nằm ở một vài bút toán riêng lẻ. Nhiều sai lệch liên quan đến những khoản mục doanh nghiệp có thể nhận diện và kiểm soát từ trước như dự phòng giảm giá hàng tồn kho, nợ phải thu khó đòi, chi phí lãi vay hoặc nghĩa vụ chắc chắn phát sinh.

“Điều đáng lo ngại không chỉ là lợi nhuận bị điều chỉnh giảm bao nhiêu mà là nhà đầu tư đã đưa ra quyết định dựa trên một bộ số liệu chưa phản ánh đầy đủ tình hình tài chính của doanh nghiệp. Khi số liệu sau soát xét khác xa báo cáo tự lập, các chỉ tiêu định giá và kỳ vọng lợi nhuận trước đó cũng phải được tính toán lại”, ông Ngọc nhận định.

Chênh lệch lợi nhuận có thể tác động trực tiếp đến thu nhập trên mỗi cổ phiếu, hệ số giá trên lợi nhuận, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu và khả năng hoàn thành kế hoạch kinh doanh. Nếu doanh nghiệp chuyển từ lãi sang lỗ, hệ quả còn có thể lan sang khả năng chia cổ tức, nguy cơ bị cảnh báo hoặc kiểm soát giao dịch và năng lực huy động vốn.

Tuy nhiên, phản ứng của giá cổ phiếu không phải lúc nào cũng diễn ra ngay lập tức. Trong giai đoạn thị trường tăng mạnh, tâm lý lạc quan và dòng tiền đầu cơ có thể khiến nhà đầu tư tạm thời bỏ qua thông tin tiêu cực về kết quả soát xét. Vì vậy, có những doanh nghiệp bị điều chỉnh giảm mạnh lợi nhuận nhưng cổ phiếu vẫn tăng giá.

Dù chưa phản ánh ngay vào thị giá, chênh lệch lớn vẫn làm gia tăng rủi ro định giá trong trung và dài hạn. Khi kỳ vọng lợi nhuận phải điều chỉnh, nhà đầu tư tổ chức hạ tỷ trọng hoặc sai lệch tiếp tục tái diễn, mức chiết khấu dành cho cổ phiếu có thể tăng đáng kể.

Bởi vậy, hướng điều chỉnh tăng hay giảm chưa phải yếu tố duy nhất để đánh giá chất lượng báo cáo tài chính. Vấn đề cốt lõi nằm ở nguyên nhân tạo ra chênh lệch, mức độ trọng yếu và tần suất lặp lại.

Nếu chênh lệch chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ, xuất phát từ thông tin khách quan và được giải trình đầy đủ, tác động đến niềm tin thị trường có thể không đáng kể. Ngược lại, việc ghi nhận doanh thu sai kỳ, bỏ sót chi phí, thiếu bằng chứng về khả năng thu hồi tài sản hoặc liên tục phải điều chỉnh dự phòng là những dấu hiệu đáng lưu ý về chất lượng quản trị.

Điều này cho thấy, nhà đầu tư cần truy nguyên khoản mục tạo ra thay đổi thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ chênh lệch cuối cùng. Nếu lợi nhuận giảm vì doanh nghiệp chủ động trích lập đầy đủ rủi ro, tác động có thể chủ yếu nằm ở ngắn hạn. Ngược lại, nếu sai lệch bắt nguồn từ việc bỏ sót chi phí, ghi nhận doanh thu sai kỳ hoặc thiếu bằng chứng về tài sản, đây là tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng hơn.