Lúa phát thải thấp: Cơ hội lớn, thách thức không nhỏ

Hướng đi tất yếu

Những ngày đầu năm mới, tại HTX Hữu Chung, TP. Hải Phòng diễn ra lễ khởi động mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp do Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI), Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và môi trường cùng Sở Nông nghiệp và môi trường Hải Phòng phối hợp thực hiện.

Đây là mô hình thứ ba trong chuỗi ba mô hình được triển khai tại Đồng bằng sông Hồng, sau mô hình tại Hưng Yên và Thái Bình, trong khuôn khổ Đề án "Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050".

Trước đó, nhiều hợp tác xã tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cũng đã triển khai thí điểm các mô hình trồng lúa phát thải thấp nhằm thực hiện Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”.

Theo GS.TS Phạm Văn Cường, Phó giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, trong bối cảnh hiện nay, chuyển đổi xanh ngành lúa gạo thông qua các mô hình sản xuất lúa phát thải thấp không chỉ xuất phát từ áp lực thị trường mà còn là cơ hội tái cơ cấu sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng, nâng tầm vị thế và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên trường quốc tế.

Thực tế, những mô hình đã được triển khai thí điểm cho thấy mô hình canh tác lúa phát thải thấp đem lại nhiều kết quả tích cực. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và môi trường, bảy mô hình tại Kiên Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh, Đồng Tháp và Cần Thơ ghi nhận chi phí sản xuất giảm từ 8,2 – 24,2% nhờ giảm lượng hạt giống, nước tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Tiết kiệm vật tư nông nghiệp nhưng năng suất của các mô hình đều tăng về năng suất, qua đó nâng cao thu nhập cho bà con nông dân từ 4 – 7,6 triệu đồng/ha.

“Đây là động lực quan trọng để người nông dân chủ động tham gia chuyển đổi canh tác lúa phát thải thấp”, PGS.TS Mai Quang Vinh, Viện trưởng Viện Công nghệ xanh, nhận xét.

Về hiệu quả môi trường, canh tác lúa phát thải thấp giúp cắt giảm trung bình 2 – 12 tấn khí thải carbon tương đương/ha, chưa kể đến hạn chế tác động tiêu cực tới hệ sinh thái nhờ giảm phân bón, thuốc trừ sâu hóa học. Qua đó, các mô hình trồng lúa phát thải thấp có thể tạo ra tín chỉ carbon, đem lại lợi nhuận bổ sung cho bà con nông dân cũng như doanh nghiệp và hợp tác xã.

Giữa năm 2025, 500 tấn gạo phát thải thấp trong Đề án 1 triệu ha lúa chính thức được xuất khẩu sang Nhật Bản dưới tên thương hiệu Gạo Việt xanh phát thải thấp, mức giá đạt 820 USD/tấn, cao gấp đôi so với giá gạo 5% tấm của Việt Nam tại thời điểm đó.

Đây là minh chứng cho thấy tiềm năng thị trường của gạo phát thải thấp, khi các tiêu chuẩn bền vững đang dần trở nên bắt buộc.

Còn nhiều thách thức

Việc thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa được xem như bước đi nhằm chuyển đổi vùng Đồng bằng sông Cửu Long trở thành trung tâm canh tác lúa phát thải thấp của cả nước và khu vực. Đây cũng là đề án kế thừa mô hình cánh đồng mẫu lớn, với những tinh chỉnh phù hợp với yêu cầu thời đại.

Mô hình cánh đồng mẫu lớn trong giai đoạn đầu thu hút được nhiều sự quan tâm và tham gia, tuy nhiên sau đó chỉ còn rất ít doanh nghiệp duy trì được cánh đồng liên kết để sản xuất lúa quy mô lớn. Nguyên nhân chính được cộng đồng doanh nghiệp chỉ ra đến từ nút thắt về tín dụng.

Cụ thể, nông nghiệp vốn là lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào thời tiết, khí hậu, tạo ra những rủi ro khiến ngân hàng và tổ chức tín dụng lo ngại khi cho vay. Ngoài ra, với nhóm các nông hộ, hợp tác xã, hạn chế về trình độ kế toán và quản lý tài chính cũng khiến các tổ chức tín dụng thiếu công cụ đánh giá tín dụng để đưa ra quyết định cấp vốn.

Trong khi đó, muốn canh tác lúa bài bản đòi hỏi nguồn vốn dài hạn dồi dào để đầu tư công nghệ, cơ sở vật chất. Đối với doanh nghiệp, nguồn vốn ngắn hạn cũng cần thiết để thanh toán tiền thu mua cho nông dân, tránh việc “bán tống bán tháo” để xoay vòng vốn.

Nút thắt tín dụng “bóp nghẹt” mô hình cánh đồng mẫu lớn, nếu không được giải quyết, rất có thể cũng đe dọa đến khả năng triển khai thành công Đề án 1 triệu ha lúa cũng như chuyển đổi mô hình canh tác lúa phát thải thấp.

Bên cạnh tín dụng thông thường, các nguồn tín dụng xanh có thể góp phần giải tỏa cơn khát vốn của những cánh đồng lúa phát thải thấp.

Tuy nhiên, vay vốn xanh đòi hỏi dữ liệu minh bạch, đáng tin cậy về giảm phát thải, cũng là hạn chế hiện nay của các mô hình bền vững tại Việt Nam, trong bối cảnh thiếu hụt về công cụ, đội ngũ chuyên gia cũng như các tiêu chí chuẩn hóa về kiểm kê, đo đạc phát thải khí nhà kính.

Một bài toán khác cần phải giải của mô hình canh tác lúa phát thải thấp là vấn đề thị trường tiêu thụ. Việc xuất khẩu 500 tấn gạo phát thải thấp sang Nhật Bản với giá cao năm 2025 là tín hiệu tốt, tuy nhiên chưa đủ để khẳng định tất cả gạo phát thải thấp của Việt Nam đều có được đầu ra ổn định.

Thực tế cho thấy, trong các vụ mùa hè thu, thu đông 2024 và vụ đông xuân 2024 – 2025, nhiều sản lượng gạo phát thải thấp của người nông dân tại các hợp tác xã thí điểm không thể bán được cho doanh nghiệp theo thỏa thuận thu mua liên kết, phải bán ra ngoài với giá không được như kỳ vọng.