Một TP.HCM 'đáng sống' sẽ như thế nào?

“Một TP.HCM đáng sống trong tương lai sẽ như thế nào? Và trên thế giới, đâu là thành phố mà TP.HCM có thể nhìn vào như một hình mẫu?”

Câu hỏi tưởng như có thể được trả lời bằng những cái tên quen thuộc như Melbourne, Vancouver hay nhiều thành phố tại Thụy Sĩ thường xuyên xuất hiện trong các bảng xếp hạng đô thị đáng sống trên thế giới.

Nhưng với TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners, vấn đề không đơn giản là tìm một thành phố đáng sống để TP.HCM trở nên giống như vậy. Bởi trước khi xác định một đô thị cần có gì để trở nên đáng sống, theo ông, cần trả lời một câu hỏi căn bản hơn đó là “Đáng sống đối với ai?”

Có người muốn sống trong một đô thị sôi động gần như 24 giờ mỗi ngày, nhưng cũng có người tìm kiếm không gian yên tĩnh với nhịp sống chậm hơn. Có người hình dung một đô thị đáng sống phải gắn với những tòa nhà cao tầng, hiện đại. Trong khi với một gia đình có thu nhập không cao, đáng sống có thể đơn giản là đồng lương đủ trang trải cuộc sống, nhà ở vừa khả năng chi trả, trường học và chợ ở gần với mức chi phí phù hợp.

Với một đô thị có hơn 14 triệu dân như TP.HCM, nơi cùng tồn tại nhiều nhóm cư dân với mức thu nhập, độ tuổi, nghề nghiệp và nhu cầu sống khác nhau thì sự khác biệt về nhu cầu sống càng trở nên rõ nét hơn.

Vì thế, thành phố cần tạo ra những môi trường đô thị đủ đa dạng để mỗi người có thể lựa chọn nơi phù hợp với điều kiện và nhu cầu của mình.

Một người có mức thu nhập 10 triệu đồng mỗi tháng hôm nay có thể lựa chọn môi trường sống phù hợp với khả năng hiện tại. Nhưng khi thu nhập tăng lên 50 triệu đồng hay cao hơn trong tương lai, nhu cầu về nhà ở và chất lượng sống cũng sẽ thay đổi.

Nói cách khác, một đô thị đáng sống không nhất thiết là nơi mọi người cùng được hưởng một tiêu chuẩn sống giống nhau, mà là nơi những nhóm cư dân khác nhau có thể tìm thấy môi trường phù hợp với mình và vẫn còn cơ hội nâng cao chất lượng sống khi điều kiện thay đổi.

“Đáng sống” phải được đo bằng chi phí thực tế

Nhưng quyền lựa chọn sẽ khó trở thành hiện thực nếu chi phí để sống trong thành phố ngày càng vượt khỏi khả năng của người dân.

Ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc Công ty Tư vấn quốc tế EnCity lưu ý rằng trên thế giới có nhiều bảng xếp hạng đô thị đáng sống, nhưng mỗi bộ chỉ số được xây dựng cho những mục đích khác nhau. Vì vậy, thay vì sao chép các tiêu chí để chạy theo thứ hạng, điều cần quan tâm là những yếu tố thực sự quyết định chất lượng sống của một thành phố.

Ông lấy Calgary, Canada làm ví dụ. Điểm đáng tham khảo ở Calgary là cách thành phố duy trì chất lượng hạ tầng và dịch vụ công mà không để chi phí phát triển đô thị trở thành gánh nặng ngày càng lớn đối với người dân và doanh nghiệp.

Một trong những cách Calgary thực hiện là chuẩn bị quỹ đất và hạ tầng từ sớm. Thay vì đợi đến khi nhu cầu tăng mạnh mới mở rộng, thành phố Calgary cũng chủ động tạo nguồn cung đất cho nhà ở, công nghiệp và văn phòng, qua đó góp phần kiểm soát giá đất. Bởi theo ông Dũng, rất khó nói một thành phố đáng sống nếu giá nhà và giá đất ngày càng vượt xa khả năng tiếp cận của người dân.

Bời mỗi lần đô thị mở rộng sang một khu vực mới không đơn thuần là có thêm đất để phát triển. Đi cùng với đó là cầu, đường, hệ thống cấp thoát nước, giao thông công cộng và hàng loạt dịch vụ phải tiếp tục được đầu tư, vận hành trong nhiều thập niên.

Vì vậy, có những khu vực Calgary chủ động chưa phát triển khi chi phí hạ tầng chưa hợp lý. Thành phố cũng lựa chọn mở rộng địa giới và hợp nhất các khu vực phát triển xung quanh nhằm hạn chế sự phân mảnh trong quản trị, từ đó sử dụng nguồn lực công hiệu quả hơn.

Điều đáng tham khảo từ Calgary, theo ông Dũng, không phải một mô hình để TP.HCM sao chép, mà là tính nhất quán trong tư duy phát triển: biết đâu là thứ cần đầu tư, đâu là thứ chưa cần làm và mỗi quyết định mở rộng đô thị sẽ tạo ra chi phí dài hạn như thế nào.

Nhìn từ đó, “đáng sống” không chỉ được đo bằng những gì thành phố có, mà còn bằng chi phí để người dân tiếp cận những điều đó. Một đô thị dù sở hữu hạ tầng hiện đại cũng khó được xem là đáng sống nếu giá nhà ngày càng xa tầm với và chi phí phát triển cuối cùng lại trở thành gánh nặng đối với chính người dân.

Thiết kế hôm nay cho cuộc sống ngày mai

Nhưng đáp ứng được nhu cầu sống của người dân ở hiện tại vẫn chưa đủ. Bởi chính những nhu cầu ấy sẽ tiếp tục thay đổi theo tuổi tác, công nghệ, lối sống và điều kiện môi trường.

Điều đó đặt ra một yêu cầu khác đối với một đô thị đáng sống: không chỉ tạo ra nhiều lựa chọn cho những nhóm cư dân khác nhau, mà còn phải có khả năng thích ứng khi nhu cầu của họ thay đổi theo thời gian. Yêu cầu này không chỉ nằm ở quy hoạch thành phố mà đi vào chính kiến trúc của từng công trình.

TS.KTS. Vũ Việt Anh, Viện trưởng Viện Đào tạo quốc tế, Đại học Kiến trúc TP.HCM, dẫn chứng từ chính chung cư nơi ông đang sống. Công trình được xây dựng hơn một thập niên trước, theo những tiêu chuẩn áp dụng tại thời điểm đó. Nhưng sau một thời gian sinh sống và tìm hiểu, ông nhận thấy nhiều yêu cầu khi ấy đã không còn theo kịp những thay đổi của đời sống.

Một ví dụ là quá trình già hóa của cư dân. Những người chuyển vào chung cư khi còn trẻ rồi sẽ bước sang tuổi trung niên, cao tuổi, trong khi không phải công trình nào cũng được thiết kế cho sự thay đổi đó. Ông Việt Anh dẫn trường hợp kích thước thang máy không thuận lợi để vận chuyển cáng bệnh nhân, cho thấy một chi tiết tưởng nhỏ trong thiết kế có thể trở thành vấn đề khi nhu cầu của người sử dụng thay đổi.

Công nghệ và lối sống cũng liên tục tạo ra những yêu cầu mới. Mua sắm trực tuyến làm xuất hiện nhu cầu về khu vực giao nhận hàng mà nhiều chung cư trước đây chưa từng tính đến; xe điện đặt ra những yêu cầu mới về hạ tầng sạc và phòng cháy, chữa cháy.

Một công trình có thể tồn tại hàng chục năm, nhưng nhu cầu của người sử dụng không đứng yên trong suốt khoảng thời gian đó. Thiết kế vì thế không thể chỉ đáp ứng những tiêu chuẩn tại thời điểm xây dựng, mà cần dự liệu những thay đổi của con người, công nghệ và lối sống trong tương lai.

Ngoài ra, tình trạng mưa lớn gây ngập tại TP.HCM cũng đòi hỏi các công trình phải được thiết kế phù hợp hơn với những thay đổi của điều kiện tự nhiên. Các tiêu chuẩn kỹ thuật thường được xây dựng dựa trên những dữ liệu và điều kiện nhất định. Nhưng khi lượng mưa cực đoan gia tăng, nguy cơ ngập và mực nước ngầm thay đổi, những tiêu chuẩn từng phù hợp có thể không còn đáp ứng yêu cầu trong tương lai.

Một công trình được thiết kế để tồn tại hàng chục năm vì thế không thể chỉ căn cứ vào điều kiện ở thời điểm bắt đầu xây dựng, mà cần tính đến những biến đổi có thể diễn ra trong suốt quá trình sử dụng.

Khả năng thích ứng còn thể hiện ở cách kiến trúc duy trì chất lượng sống khi đô thị ngày càng phát triển với mật độ cao hơn.

Yêu cầu này càng đáng chú ý khi TP.HCM phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Mật độ dân cư và xây dựng quanh các đầu mối giao thông tăng lên sẽ kéo theo xu hướng phát triển nhiều công trình cao tầng hơn.

Thay vì khai thác gần như toàn bộ diện tích công trình cho nhà ở và thương mại, ông Việt Anh gợi ý có thể bố trí những tầng dành cho cảnh quan, cây xanh và sinh hoạt chung, tạo nên các khu vườn trên cao để cư dân vẫn có cơ hội tiếp xúc với thiên nhiên.

Phát triển đô thị theo chiều cao vì thế không đồng nghĩa với việc thu hẹp không gian xanh. Quan trọng là kiến trúc có thể đưa thiên nhiên vào chính các công trình, để cư dân vẫn được tiếp cận với cây xanh và không gian sinh hoạt chung khi mật độ đô thị ngày càng tăng.

Sau cùng, một thành phố đáng sống không chỉ là nơi người dân tìm thấy môi trường phù hợp với mình hôm nay, mà còn là nơi họ có thể tiếp tục sống tốt khi nhu cầu của bản thân và thành phố cùng thay đổi theo thời gian.