Muốn hút vốn quốc tế, phải giỏi xử tranh chấp

Tranh chấp tài chính số ngày càng phức tạp

Sự phát triển nhanh của công nghệ tài chính, blockchain và tài sản số đang mở ra những cơ hội kinh doanh mới, đồng thời đặt ra hàng loạt thách thức đối với hệ thống pháp luật và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Nếu như các tranh chấp thương mại truyền thống thường được xác định tương đối rõ về chủ thể, tài sản và phạm vi pháp lý, thì với các giao dịch số, mọi thứ đang trở nên phức tạp hơn nhiều. Chủ thể có thể ở nhiều quốc gia khác nhau, tài sản tồn tại trên môi trường số, còn giao dịch diễn ra xuyên biên giới chỉ trong vài giây.

Chia sẻ với phóng viên bên lề sự kiện ra mắt Hội đồng Chuyên gia Tranh chấp FinTech và Kinh tế số VIAC, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam cho rằng đặc điểm nổi bật của các giao dịch này là tính xuyên biên giới rất cao. Khi tranh chấp phát sinh, việc xác định thẩm quyền giải quyết, luật áp dụng hay cơ chế thực thi đều trở nên phức tạp hơn đáng kể.

Thực tế cho thấy, cùng với tốc độ phát triển của công nghệ, khoảng cách giữa đổi mới sáng tạo và khuôn khổ pháp lý đang ngày càng lớn. Không ít mô hình kinh doanh, đầu tư mới xuất hiện trước khi cơ quan quản lý kịp xây dựng các quy định điều chỉnh tương ứng. Điều đó khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng năng lực công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng thích ứng với các yêu cầu pháp lý.

Theo ông Trung, đây cũng là một trong những nghịch lý đáng chú ý của thị trường hiện nay. Trong khi doanh nghiệp ngày càng làm chủ công nghệ, khả năng tiếp cận và tuân thủ các quy định pháp lý vẫn còn nhiều hạn chế.

Doanh nghiệp có thể chấp nhận rủi ro thị trường, nhưng khó phát triển bền vững nếu không hiểu rõ luật chơi. Tương tự, nhà đầu tư cũng khó đặt niềm tin vào một thị trường khi cơ chế bảo vệ quyền lợi chưa đủ rõ ràng và hiệu quả.

Chính vì vậy, việc thành lập Hội đồng Chuyên gia Tranh chấp FinTech và Kinh tế số VIAC không chỉ nhằm xử lý những vụ việc phát sinh trong thực tiễn. Quan trọng hơn, đây là bước chuẩn bị cho một giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế số, nơi các giao dịch, tài sản và dòng vốn ngày càng mang tính xuyên biên giới.

Nhìn rộng hơn, tranh chấp trong fintech, blockchain hay tài sản số chỉ là phần nổi của một yêu cầu lớn hơn chính là xây dựng một hạ tầng pháp lý đủ năng lực để quản trị các mô hình kinh doanh mới. Khi nền kinh tế số phát triển và các dòng vốn dịch chuyển ngày càng nhanh, năng lực giải quyết tranh chấp cũng trở thành thước đo cho mức độ an toàn của môi trường đầu tư.

Đây cũng chính là bài toán mà Việt Nam phải giải nếu muốn hiện thực hóa tham vọng xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC).

Hạ tầng giải quyết tranh chấp trở thành lợi thế cạnh tranh

Nếu dòng vốn quốc tế được ví như dòng nước luôn tìm đến nơi an toàn và thông suốt nhất, thì thể chế chính là hệ thống kênh dẫn quyết định dòng vốn đó có ở lại hay không.

Trên thực tế, sức hấp dẫn của một trung tâm tài chính quốc tế không chỉ được đo bằng quy mô giao dịch hay số lượng định chế tài chính hiện diện. Điều tạo nên lợi thế cạnh tranh bền vững nằm ở khả năng xây dựng một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có thể dự báo được, nơi nhà đầu tư tin rằng quyền lợi của họ sẽ được bảo vệ khi rủi ro hoặc tranh chấp phát sinh.

Đó cũng là lý do các trung tâm tài chính hàng đầu thế giới luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho hệ thống trọng tài, tòa án chuyên biệt và các cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Bởi khi dòng vốn ngày càng mang tính toàn cầu, niềm tin vào thể chế trở thành một loại tài sản có giá trị không kém bất kỳ ưu đãi đầu tư nào.

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả đang trở thành lợi thế cạnh tranh của các VIFC.

VIFC được định hướng trở thành cửa ngõ kết nối dòng vốn quốc tế với Việt Nam thông qua bốn trụ cột gồm thị trường vốn quốc tế, tài chính phục vụ thương mại quốc tế, ngân hàng số - fintech và tài chính xanh.

Đáng chú ý, hạ tầng giải quyết tranh chấp được xác định là một trong những cấu phần quan trọng của hệ sinh thái này. Theo ông Hoàng Huy Trường, Trưởng Ban Pháp chế Cơ quan điều hành VIFC tại TP. HCM, các thiết chế như tòa án chuyên biệt, trung tâm trọng tài quốc tế cùng cơ chế trọng tài trong và ngoài nước sẽ được nghiên cứu vận dụng nhằm tạo ra một môi trường giải quyết tranh chấp đa dạng, chuyên sâu và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Điều này phản ánh một thực tế quan trọng của các trung tâm tài chính hiện đại: khi dòng vốn có thể dịch chuyển nhanh giữa các quốc gia, năng lực giải quyết tranh chấp cũng trở thành một tiêu chí cạnh tranh. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến cơ hội sinh lời, mà còn đánh giá khả năng bảo vệ quyền lợi của mình khi xảy ra bất đồng hoặc rủi ro pháp lý.

Nhu cầu hoàn thiện hạ tầng giải quyết tranh chấp cũng đặt ra yêu cầu nâng cấp khuôn khổ pháp luật hiện hành.

Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, sau hơn 15 năm thực thi, Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của thị trường trọng tài tại Việt Nam. Hơn 50 trung tâm trọng tài được thành lập cùng sự hiện diện của nhiều tổ chức trọng tài quốc tế cho thấy môi trường pháp lý đang ngày càng cởi mở hơn.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế số và tài sản số, đang đặt ra những yêu cầu vượt ra ngoài khuôn khổ được thiết kế cách đây hơn một thập kỷ.

Một trong những vấn đề cần được nghiên cứu là mở rộng và làm rõ hơn phạm vi thẩm quyền của trọng tài đối với các tranh chấp phát sinh từ giao dịch số và hoạt động xuyên biên giới. Đồng thời, thủ tục trọng tài cũng cần được cải tiến theo hướng linh hoạt hơn, rút ngắn thời gian xử lý và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Những mô hình như trọng tài khẩn cấp, thủ tục rút gọn hay cơ chế xử lý chuyên biệt cho các tranh chấp mới đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Suy cho cùng, nhà đầu tư quốc tế có thể chấp nhận rủi ro thị trường, biến động tỷ giá hay thay đổi chu kỳ kinh tế. Nhưng điều họ khó chấp nhận hơn là một môi trường mà quyền lợi của mình không được bảo vệ bởi một cơ chế minh bạch, hiệu quả và có khả năng thực thi.

Vì vậy, việc hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng trọng tài và xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp cho các lĩnh vực mới như fintech, blockchain hay tài sản số không đơn thuần là một nhiệm vụ pháp lý.

Với một trung tâm tài chính quốc tế, niềm tin không được tạo ra từ những cam kết thu hút vốn hay các tòa nhà hiện đại. Niềm tin được hình thành từ khả năng bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư khi rủi ro và tranh chấp thực sự xảy ra. Đó mới là nền móng bền vững nhất cho sức hấp dẫn của một thị trường tài chính toàn cầu.