Muốn vay vốn xanh, dự án phải vượt qua 'cửa ải' nào?

Không phải cứ “xanh” là được cấp vốn

Việc đầu tư vào các giải pháp thân thiện với môi trường chưa đồng nghĩa doanh nghiệp sẽ được tiếp cận vốn xanh. Dù lắp đặt điện mặt trời, nâng cấp dây chuyền tiết kiệm năng lượng hay cải tiến quy trình sản xuất, doanh nghiệp vẫn phải chứng minh dự án đáp ứng tiêu chí nào, tạo ra tác động gì và những kết quả đó được đo lường ra sao.

Với ngân hàng, quỹ đầu tư và các đối tác trong chuỗi cung ứng, dữ liệu cùng những bằng chứng có thể kiểm chứng ngày càng quan trọng hơn các cam kết chung chung về môi trường. Chính vì vậy, hệ thống phân loại xanh (Green Taxonomy) được xây dựng như một thước đo chung nhằm xác định hoạt động hoặc dự án nào đủ điều kiện được công nhận là xanh.

Chia sẻ tại hội thảo “ESG cho SMEs: Giải pháp tháo gỡ rào cản nguồn vốn xanh và đáp ứng yêu cầu chuỗi cung ứng” do Baker Tilly A&C phối hợp cùng Hiệp hội Kế toán công chứng Anh Quốc (ACCA) tổ chức, ông Văn Công Bình, Giám đốc môi trường và xã hội, Khối khách hàng doanh nghiệp HDBank cho biết nhiều quốc gia và khu vực đã xây dựng hệ thống phân loại xanh theo những phương thức khác nhau.

Đơn cử như Liên minh châu Âu áp dụng EU Taxonomy với sáu mục tiêu môi trường cùng hệ thống tiêu chí kỹ thuật chi tiết để xác định một hoạt động kinh tế có thực sự bền vững hay không. ASEAN phát triển hệ thống theo mô hình nhiều tầng, tạo điều kiện để các quốc gia và doanh nghiệp lựa chọn lộ trình áp dụng phù hợp với từng ngành nghề và trình độ phát triển.

Trong khi đó, Hoa Kỳ không xây dựng một chuẩn phân loại xanh thống nhất mà tập trung nhiều hơn vào công bố thông tin và đánh giá rủi ro khí hậu. Mô hình này khiến nhà đầu tư và các tổ chức tài chính ngày càng yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dữ liệu nhất quán, minh bạch và có thể kiểm chứng.

Dù khác nhau về cấu trúc và mức độ áp dụng, các hệ thống trên đều hướng tới mục tiêu chuẩn hóa cách đánh giá hoạt động xanh, thay vì để mỗi doanh nghiệp hoặc tổ chức tài chính tự xây dựng một bộ tiêu chí riêng.

Tại Việt Nam, khung phân loại xanh đang từng bước được hoàn thiện trên cơ sở tham chiếu thông lệ quốc tế, đồng thời điều chỉnh theo pháp luật, cơ cấu ngành nghề và điều kiện thực tiễn trong nước. Một dấu mốc quan trọng là Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh.

Theo ông Bình, quyết định này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho việc nhận diện dự án xanh, qua đó hỗ trợ phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các cơ chế ưu đãi liên quan. Với các tổ chức tín dụng, đây cũng là nền tảng để chuẩn hóa quá trình thẩm định, theo dõi và quản lý danh mục tài trợ xanh. Thị trường nhờ đó có thêm cơ sở nâng cao tính minh bạch và triển khai cơ chế xác nhận độc lập.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cần hiểu rằng hoạt động trong một lĩnh vực được xem là thân thiện với môi trường không đồng nghĩa mọi khoản đầu tư đều mặc nhiên được công nhận là xanh.

Một doanh nghiệp sản xuất năng lượng tái tạo vẫn có thể phát sinh rủi ro về môi trường và xã hội trong quá trình triển khai dự án. Tương tự, việc đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng chưa chắc đủ điều kiện tiếp cận tín dụng xanh khi mục đích sử dụng vốn, hiệu quả môi trường và các dữ liệu liên quan chưa được xác định rõ.

Khoản vay xanh được quyết định từ trước khi nộp hồ sơ

Có được một bộ tiêu chí chung mới chỉ là bước đầu. Để biến một dự án đáp ứng tiêu chí môi trường thành một khoản tín dụng xanh, ngân hàng và doanh nghiệp phải đặt dự án trong một hệ thống quản trị xuyên suốt. Đây cũng là kinh nghiệm HDBank rút ra sau nhiều năm triển khai tài chính bền vững.

Ông Bình cho biết rằng một khoản vay chỉ có thể được công nhận là tín dụng xanh khi ngân hàng kiểm soát được toàn bộ quá trình từ mục đích sử dụng vốn, tiêu chí phân loại, rủi ro môi trường và xã hội đến việc theo dõi dòng tiền cũng như báo cáo tác động sau giải ngân.

Để thực hiện yêu cầu này, HDBank đã xây dựng khung tài chính bền vững trên cơ sở tham chiếu các nguyên tắc của Hiệp hội Thị trường vốn quốc tế và Hiệp hội Thị trường cho vay, với sự tư vấn của Tổ chức Tài chính quốc tế. Khung tài chính này được Moody’s đánh giá ở mức “rất tốt”.

Ngân hàng đồng thời áp dụng hệ thống quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng doanh nghiệp, tổ chức đào tạo định kỳ cho đội ngũ quan hệ khách hàng cùng các bộ phận liên quan và thường xuyên rà soát, cập nhật hệ thống theo những yêu cầu mới.

Trên nền tảng đó, giai đoạn 2019–2025, tín dụng xanh lũy kế của HDBank đạt hơn 42.000 tỷ đồng. Riêng năm 2025, ngân hàng giải ngân 10.899 tỷ đồng cho các dự án xanh, tăng 28% so với năm trước.

Cùng năm, HDBank huy động được 650 triệu USD vốn tài chính bền vững, phát hành 100 triệu USD trái phiếu xanh quốc tế và 3.000 tỷ đồng trái phiếu xanh trong nước.

Những con số này cho thấy nguồn lực dành cho tài chính xanh đang tiếp tục được mở rộng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận của từng doanh nghiệp vẫn phụ thuộc phần lớn vào việc dự án có được chuẩn bị theo đúng tiêu chí và yêu cầu quản trị của tổ chức tài chính hay không.

Theo quy trình triển khai tại HDBank, một khoản tín dụng xanh không bắt đầu từ thời điểm doanh nghiệp nộp hồ sơ vay vốn, mà từ bước nhận diện cơ hội đầu tư.

Ngân hàng và doanh nghiệp trước hết phải xác định dự án hoặc hạng mục có khả năng đáp ứng tiêu chí xanh. Dự án sau đó được sàng lọc theo lĩnh vực, mục đích sử dụng vốn và danh mục loại trừ, trước khi được thẩm định rủi ro môi trường và xã hội, đối chiếu với hệ thống phân loại xanh cùng khung tài chính bền vững của ngân hàng.

Sau khi khoản vay được phê duyệt và giải ngân, quá trình quản lý vẫn tiếp tục. Ngân hàng phải theo dõi việc sử dụng vốn, tiến độ thực hiện và tác động môi trường trong suốt vòng đời dự án.

Bản chất của tín dụng xanh vì thế nằm ở một chu trình quản trị kéo dài từ thiết kế dự án, chuẩn bị hồ sơ, thẩm định đến giám sát sau giải ngân. Mức lãi suất ưu đãi, nếu có, chỉ là một phần trong cơ chế tài trợ.

Từ quy trình trên, có thể rút ra ba yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp muốn tiếp cận nguồn vốn này.

Trước hết, việc đáp ứng tiêu chí phân loại phải đi cùng một hệ thống quản trị phù hợp. Một dự án dù thuộc lĩnh vực xanh vẫn khó được tài trợ khi thiếu quy trình kiểm soát rủi ro môi trường và xã hội, cơ chế quản lý vốn cũng như phương án theo dõi tác động.

Yêu cầu thứ hai nằm ở dữ liệu. Doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ thông tin về mục đích sử dụng vốn, hồ sơ pháp lý, các chỉ số môi trường và kết quả theo dõi trong suốt quá trình triển khai. Những dữ liệu này vừa phục vụ quá trình thẩm định của ngân hàng, vừa là căn cứ để tổ chức tài chính báo cáo với nhà đầu tư và các định chế cung cấp vốn quốc tế.

Cuối cùng, tiếp cận vốn xanh không phải nhiệm vụ riêng của bộ phận tài chính hoặc bộ phận phụ trách phát triển bền vững. Quá trình chuẩn bị dự án đòi hỏi sự phối hợp giữa chiến lược đầu tư, sản xuất, pháp chế, môi trường, tài chính và đội ngũ làm việc trực tiếp với ngân hàng.

Khi hệ thống phân loại xanh từng bước đi vào thực tiễn, tiêu chí thẩm định của thị trường tài chính sẽ trở nên rõ ràng và thống nhất hơn. Quá trình xét duyệt có thể chặt chẽ hơn trong ngắn hạn, nhưng đồng thời tạo ra một luật chơi minh bạch cho cả ngân hàng lẫn doanh nghiệp.