Nghịch lý thuế hộ kinh doanh: Khi nỗ lực tăng trưởng bị triệt tiêu bởi căn cứ tính thuế

Dù Nghị định 141/2026/NĐ-CP đã nâng ngưỡng không chịu thuế hộ kinh doanh (bao gồm cả VAT và thuế thu nhập cá nhân) lên mức 1 tỷ đồng/năm, nhưng việc giữ nguyên cơ chế thực thi tại Điều 3 Nghị định 68/2026/NĐ-CP lại bộc lộ sự thiếu đồng bộ về phương pháp tính.

Cụ thể, trong khi sắc thuế thu nhập cá nhân được áp dụng hợp lý trên phần doanh thu vượt mức, thì thuế VAT lại tính trên tổng doanh thu từ đồng đầu tiên thay vì tính trên phần doanh thu vượt ngưỡng.

Sự khác biệt này tạo ra nghĩa vụ thuế phát sinh đột biến, khiến lợi ích từ các chính sách khuyến khích tăng trưởng bị chặn đứng bởi gánh nặng thuế, tạo ra nghịch lý, càng nỗ lực tăng trưởng, càng dễ rơi vào tình thế thâm hụt tài chính.

Thoạt nhìn, việc nâng ngưỡng không chịu thuế đây là một chính sách khoan sức dân rất đáng hoan nghênh, nhưng nếu soi chiếu kỹ vào công thức tính thuế VAT và thuế thu nhập cá nhân chúng ta sẽ thấy một điểm nghẽn chính sách trong công thức tạo ra nghĩa vụ thuế cực lớn đối với hộ kinh doanh khi xác định doanh thu tính thuế của cùng một chủ thể trên cùng một doanh thu nhưng có 2 căn cứ tính thuế khác nhau.

Cụ thể, nếu doanh thu là 1 tỷ đồng, tổng thuế phải nộp 0 đồng. Nhưng nếu phát sinh thêm doanh thu một món đồ chỉ với giá 1.000 đồng, đẩy doanh thu thêm chỉ 1 nghìn đồng, hệ thống thuế lập tức "kích hoạt" nghĩa vụ bao gồm:

​Thuế thu nhập cá nhân (2%): Rất hợp lý, chỉ tính trên phần vượt ngưỡng là 1.000 đồng, số thuế thu nhập cá nhân phải nộp là 20 đồng.

​Thuế VAT (5%): Áp dụng hồi tố trên toàn bộ doanh thu từ đồng đầu tiên, tức là số thuế VAT của 1.000.001.000 đồng nhân (x) thuế xuất (ví dụ của ngành dịch vụ là 5%) = số tiền thuế VAT phải nộp 50.000.050 đồng.

​Như vậy, chỉ để đổi lấy 1.000 đồng doanh thu vượt ngưỡng, hộ kinh doanh phải đối mặt với nghĩa vụ thuế phát sinh ngay lập tức hơn 50 triệu đồng. Hệ quả là một chủ thể đang có lãi thuần tại ngưỡng tiệm cận 1 tỷ đồng sẽ rơi vào trạng thái thâm hụt tài chính nghiêm trọng ngay khi doanh thu tăng thêm chỉ một vài nghìn đồng.

Giả sử biên lợi nhuận là 10%, với tổng thuế suất 7% (5% VAT và 2% thuế thu nhập cá nhân), lợi nhuận thực tế trên mỗi đồng doanh thu tăng thêm chỉ còn vỏn vẹn 3%. Để bù đắp khoản thuế 50 triệu đồng bị truy thu và duy trì được mức lợi nhuận cũ, hộ kinh doanh buộc phải đưa tổng doanh thu chạm mốc hơn 2,66 tỷ đồng (*).

Nói cách khác, hộ kinh doanh phải nỗ lực gia tăng quy mô kinh doanh gấp hơn 2,6 lần chỉ để đổi lấy một con số lãi ròng dậm chân tại chỗ (ở ngưỡng 1 tỷ đồng).

Sự bất cập này tạo ra xung đột về lý thuyết kế toán, tài chính trên 4 phương diện:

​Thứ nhất, bản chất thuế VAT có sự biến dạng từ "gián thu" thành "trực thu"

Theo đó, thuế tiá trị gia tăng (VAT) bản chất là thuế gián thu, người tiêu dùng chịu, người bán chỉ "thu hộ" Nhà nước. Tuy nhiên, đối với hộ kinh doanh trực tiếp, họ không được khấu trừ đầu vào.

Khi doanh thu dưới 1 tỷ, họ không hề thu khoản 5% này từ khách hàng. Khi vượt ngưỡng, họ bị truy thu 5% trên toàn bộ 1 tỷ đồng đó. Hệ quả là người bán không thể quay lại đòi tiền khách cũ, khiến khoản VAT biến thành thuế trực thu đánh thẳng vào vốn và lợi nhuận của người bán. Điều này đi ngược lại hoàn toàn bản chất cốt lõi của thuế VAT.

​Thứ hai, về nguyên lý kế toán, các hộ kinh doanh không có cơ hội tạo nguồn chi trả thuế phát sinh

Trong kế toán, doanh thu và chi phí phải tuân thủ Nguyên tắc phù hợp. Khi hộ kinh doanh định giá bán sản phẩm trong mức 1 tỷ đồng đầu tiên, họ đã loại trừ cấu thành thuế ra khỏi giá bán để tăng sức cạnh tranh. Nghĩa là họ không hề có nguồn trích lập dự phòng.

Việc xuất hiện đột ngột khoản nợ phải trả hơn 50 triệu đồng mà không có dòng tiền tương ứng bù đắp chi phí này. Cần lưu ý rằng, khi hộ kinh doanh ước doanh thu kê khai dưới 1 tỷ/năm là ước doanh thu của cả năm, tại thời điểm kết thúc năm doanh thu sẽ khó vượt quá xa số ước tính nên không thể có số doanh thu phát sinh quá lớn để có nguồn thu bù đắp là không phù hợp về nguyên tắc quản trị tài chính, phương pháp tập hợp chi phí để ước tính giá thành hàng hóa dịch vụ.

Thứ ba, ở phương diện kinh doanh, quy định về mức chịu thuế này sẽ làm triệt tiêu động lực phát triển

Theo đó, một nguyên lý kinh doanh cơ bản là lợi ích (doanh thu) tăng thêm phải bù đắp được chi phí tăng thêm. Với cơ chế "bán 1.000 đồng, nộp thêm 50 triệu", quy luật này bị bẻ gãy.

Hậu quả nhãn tiền về hành vi kinh doanh là hộ kinh doanh sẽ phải canh doanh thu đến gần chạm ngưỡng và tạm ngừng kinh doanh. Họ sẵn sàng thà nghỉ bán hàng, đi du lịch khi doanh thu chạm mốc 999 triệu chờ hết năm tài chính còn hơn phát sinh chi phí bất đối xứng.

Mặt khác, điều này cũng có thể dẫn đến việc các hộ kinh doanh sẽ chia nhỏ để lách luật. Thay vì phát triển quy mô, họ sẽ sử dụng quyền đăng ký kinh doanh của các thành viên khác đủ điều kiện trong gia đình, chia nhỏ quy mô, thành lập nhiều hộ kinh doanh mới dưới tên người thân để hưởng nhiều lần cái ngưỡng 1 tỷ, miễn là đủ điều kiện thành lập và hoạt động.

Đây là hành vi phù hợp với pháp luật để lách pháp luật, cách tính thuế này vô tình ép hộ kinh doanh phải lách chính sách để hưởng lợi và không khuyến khích những ai muốn làm ăn minh bạch.

​Thứ tư, mốc 1 tỷ đồng quy định của nghị định có sự mâu thuẫn với Luật Quản lý thuế

Cụ thể, thuế thu nhập cá nhân (thuế trực thu) luôn đảm bảo tính lũy tiến khoa học, tức chỉ đánh trên phần vượt ngưỡng, bảo vệ người nộp thuế.

Trong khi đó, thuế VAT (thuế gián thu) theo quy định hiện hành đang áp dụng căn cứ tính thuế trên tổng doanh thu thay vì tính từ doanh thu vượt ngưỡng, tạo ra sự truy thu ngược lại phần doanh thu đáng lẽ được hưởng quy định không chịu thuế trước đó.

​Sự lệch pha này tạo ra bất công rằng, nếu cửa hàng A bán 999 triệu đút túi trọn vẹn; cửa hàng B nỗ lực bán hơn 1 tỷ (hoặc có thể vô tình cao hơn do bất kỳ lý do nào) nhưng sau khi nộp thuế, số tiền mang về lại ít hơn cửa hàng A.

​Qua đó có thể thấy rõ, việc nâng ngưỡng doanh thu tính thuế hộ kinh doanh là một chủ trương mới đảm bảo "hài hòa lợi ích" chứ chưa phải là phù hợp, đặc biệt phương pháp tính thuế VAT hiện tại là một rào cản hữu hình một lần nữa làm sắc thuế này thêm phần chưa hợp lý.

Để trả lại đúng bản chất của thuế và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững, cơ quan quản lý cần đồng bộ cách tính VAT giống như cách đang làm với thuế thu nhập cá nhân, chỉ đánh thuế trên phần doanh thu vượt ngưỡng hoặc có cơ chế chuyển tiếp khấu trừ hợp lý.

Hãy để người kinh doanh coi thuế là nghĩa vụ tự nguyện chứ không để thành nỗi sợ hãi, coi là gánh nặng để phải từ bỏ, ngừng kinh doanh hay loay hoay tìm cách trốn thuế!

(*) Phân tích mức doanh thu 2,66 tỷ đồng

Mức lợi nhuận cũ (tại ngưỡng 1 tỷ): 1.000.000.000 x 10% = 100.000.000 đồng.
Khi vượt ngưỡng: Bạn mất ngay 50.000.000 đồng (thuế VAT 5% đánh trên 1 tỷ đầu tiên).
Lợi nhuận ròng trên mỗi đồng doanh thu tăng thêm (sau ngưỡng 1 tỷ):
10%(Biên lãi) - 5%(VAT) – 2%(TNCN) = 3%.
Doanh thu cần thêm để bù đắp 50 triệu tiền thuế đã mất:
50.000.000 đồng : 3% = 1.666.666.667 đồng.
Tổng doanh thu mới cần đạt được:
1.000.000.000 đồng + 1.666.666.667 đồng = 2.666.666.667 đồng.