Nguy cơ tái diễn tình trạng ách tắc thực phẩm nhập khẩu

Như TheLEADER đã đưa tin, trong những ngày triển khai Nghị định số 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm) (Nghị định 46), khâu tổ chức thực thi các quy định liên quan đến kiểm tra nhà nước với một số nông sản, thực phẩm tươi sống nhập khẩu đã xảy ra một số vướng mắc.

Nhiều doanh nghiệp, hiệp hội đã phản ánh tình trạng ùn tắc hàng hóa khi không thể thông quan cũng như lo lắng về chi phí và các rủi ro khi không thể thông quan hàng hóa.

Trước tình hình đó, Chính phủ vào đầu tháng 2 vừa qua đã ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP về việc tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định số 46 và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm.

Trong thời gian tạm ngưng hiệu lực theo quy định, Nghị định 15/2018/NĐ-CP ngày 2/2/2018 và các văn bản quy định, hướng dẫn thi hành tiếp tục có hiệu lực.

“Cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao quyết định kịp thời của Chính phủ trong việc ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP. Đây là hành động thể hiện tinh thần cầu thị, lắng nghe và đồng hành cùng doanh nghiệp, góp phần tháo gỡ ách tắc cấp bách tại các cửa khẩu, cảng biển, bảo đảm chuỗi cung ứng không bị gián đoạn”, báo cáo của Liên đoàn Thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết.

“Tuy nhiên, thời hạn tạm ngưng đang đến gần và cộng đồng doanh nghiệp rất lo ngại rằng, nếu các vướng mắc cốt lõi không được giải quyết trước ngày 15/4/2026, những hậu quả nghiêm trọng đối với sản xuất, kinh doanh sẽ tái diễn”, VCCI nhấn mạnh.

Đặc biệt, cộng đồng doanh nghiệp lưu ý rằng, Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 được ban hành và có hiệu lực ngay trong bối cảnh Luật An toàn thực phẩm đang trong quá trình sửa đổi. Việc áp dụng các quy định này trong thời gian ngắn, sau đó lại phải thay thế bằng văn bản mới hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, sẽ tạo ra bất ổn pháp lý, chi phí tuân thủ lớn và xáo trộn môi trường sản xuất, kinh doanh.

Hàng loạt vướng mắc

Báo cáo của VCCI đã chỉ ra một loạt vướng mắc liên quan đến Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13, trước hết là vướng mắc về thủ tục công bố và đăng ký sản phẩm.

Nghị định 46 quy định toàn bộ sản phẩm thực phẩm, bao gồm cả nguyên liệu, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, bao bì và dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, đều phải thực hiện thủ tục đăng ký công bố hợp quy hoặc công bố tiêu chuẩn áp dụng hoặc đăng ký bản công bố sản phẩm trước khi lưu thông trên thị trường hoặc được sử dụng trong sản xuất.

Quy định này đã loại bỏ các trường hợp miễn thủ tục vốn được quy định tại Nghị định 15 đối với nguyên liệu, bao bì chỉ dùng để sản xuất nội bộ và không tiêu thụ trực tiếp trên thị trường, tạo ra hàng loạt bất cập nghiêm trọng.

Theo đó, doanh nghiệp sản xuất thực phẩm đang phải đối mặt với tình trạng phải thực hiện đồng thời hai thủ tục công bố đối với cùng một sản phẩm: vừa đăng ký công bố hợp quy cho bao bì, vừa đăng ký công bố cho chính sản phẩm chứa đựng trong bao bì đó.

Đây là quy định chồng chéo, không cần thiết, bởi doanh nghiệp sản xuất đã chịu toàn bộ trách nhiệm pháp lý đối với thành phẩm cuối cùng đưa ra thị trường.

Bên cạnh đó, hồ sơ đăng ký bản công bố hợp quy theo Nghị định 46 yêu cầu phải có kết quả chứng nhận hợp quy của tổ chức chứng nhận được công nhận theo quy định của pháp luật về quy chuẩn kỹ thuật.

Tuy nhiên, tính đến thời điểm nghị định có hiệu lực, chưa có tổ chức chứng nhận hợp quy nào được công nhận để thực hiện chứng nhận cho nhóm thực phẩm, khiến doanh nghiệp không thể hoàn thiện hồ sơ dù có thiện chí tuân thủ.

Ngoài ra, hồ sơ đăng ký bản công bố hợp quy yêu cầu phải có giấy ủy quyền trực tiếp từ nhà sản xuất nước ngoài.

Tuy nhiên trên thực tế, phần lớn hoạt động nhập khẩu thực phẩm và nguyên liệu tại Việt Nam được thực hiện qua hệ thống phân phối toàn cầu hoặc qua các đơn vị thương mại trung gian, không mua trực tiếp từ nhà sản xuất.

Các nhà sản xuất nước ngoài, đặc biệt tại Nhật Bản, châu Âu và Hoa Kỳ, không có thông lệ cấp giấy ủy quyền theo hình thức yêu cầu của Nghị định 46 và không chấp nhận chịu trách nhiệm pháp lý theo pháp luật Việt Nam.

Theo VCCI, ước tính có tới 90% sản phẩm thực phẩm nhập khẩu đang lưu hành trên thị trường sẽ không thể đáp ứng yêu cầu này nếu quy định được áp dụng đầy đủ.

Vướng mắc thứ hai là về kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu.

Nghị định 46 đã thay đổi căn bản cơ chế kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu, dẫn đến hàng loạt ách tắc nghiêm trọng tại các cửa khẩu và cảng biển ngay từ những ngày đầu thực thi.

Đơn cử, Nghị định 46 đã bãi bỏ quy định miễn kiểm tra nhà nước đối với nguyên liệu, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến và bao bì nhập khẩu chỉ dùng để sản xuất nội bộ, không tiêu thụ tại thị trường trong nước, một quy định được đánh giá là hợp lý và thực tiễn trong suốt 8 năm áp dụng Nghị định 15.

Hệ quả là toàn bộ các lô nguyên vật liệu nhập khẩu phục vụ sản xuất, bao gồm cả đường mía, lá trà, hương liệu, bao bì, nắp chai, khí CO2… đều bị ách tắc tại cửa khẩu, gây thiệt hại rất lớn cho doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh cao điểm sản xuất dịp Tết Nguyên đán.

Bên cạnh đó, Nghị định 46 chuyển thẩm quyền kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu từ các cơ quan chuyên ngành trung ương về cho UBND cấp tỉnh theo phân cấp, trong khi các tỉnh, thành phố chưa được chuẩn bị về tổ chức, nhân lực, quy trình và cơ sở vật chất để tiếp nhận nhiệm vụ mới này.

Ngay sau khi nghị định có hiệu lực, các cơ quan chuyên ngành tại địa phương như Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và môi trường đều ngừng tiếp nhận hồ sơ do chưa có hướng dẫn thực hiện, khiến hàng hóa ùn tắc kéo dài.

Không chỉ vậy, quy trình kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu theo Nghị định 46 được mở rộng từ một bước thành ba bước, thời gian kiểm tra thông thường là 10 ngày làm việc và kiểm tra chặt là 12 ngày làm việc, chưa bao gồm thời gian kiểm nghiệm, dẫn đến tổng thời gian thông quan thực tế có thể kéo dài hàng tháng.

Điều này phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi rất lớn và gây hư hỏng đặc biệt đối với nguyên liệu tươi sống.

Ngoài ra, VCCI còn chỉ ra vướng mắc về quy định chuyển tiếp và ghi nhãn hàng hóa; về quản lý thực phẩm bổ sung và định nghĩa kỹ thuật; vướng mắc về đăng ký nội dung quảng cáo thực phẩm bổ sung; về yêu cầu truy xuất nguồn gốc thực phẩm cũng như vướng mắc về năng lực hệ thống kiểm nghiệm.

Đề xuất kéo dài thời gian tạm ngưng của Nghị định 46

Từ những vướng mắc của doanh nghiệp, VCCI kiến nghị Chính phủ xem xét kéo dài thời gian tạm ngưng hiệu lực của Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 cho đến khi Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được Quốc hội thông qua và có hiệu lực.

Đồng thời, tiếp tục áp dụng Nghị định số 15/2018/NĐ-CP làm cơ sở pháp lý trong giai đoạn chuyển tiếp.

Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 sẽ được thay thế bằng văn bản quy định chi tiết hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm mới, bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán và hiệu quả.

Đây là phương án được đa số doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng đồng thuận cao, phù hợp với thực tiễn và tránh tạo ra bất ổn pháp lý không cần thiết.

Về xử lý khẩn cấp các vướng mắc trước mắt, trong trường hợp Chính phủ quyết định tiếp tục áp dụng Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 sau ngày 15/4/2026, VCCI kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành khẩn trương xử lý một số nội dung.

Trong đó bao gồm, khôi phục cơ chế miễn thủ tục công bố và kiểm tra nhà nước đối với nguyên liệu, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, bao bì và dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm chỉ dùng để sản xuất nội bộ, không tiêu thụ tại thị trường trong nước.

Công nhận giá trị tương đương của các chứng nhận quốc tế còn hiệu lực như FSSC 22000, HACCP, ISO 22000, BRC, IFS thay thế cho Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; cho phép doanh nghiệp có chứng nhận quốc tế tiếp tục sử dụng cho đến khi hoàn tất thủ tục xin cấp giấy chứng nhận mới.

VCCI cũng kiến nghị cho phép áp dụng cơ chế thông quan trước – kiểm tra sau đối với các lô hàng nhập khẩu của doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt; cho phép đưa hàng về kho doanh nghiệp hoặc kho ngoại quan để bảo quản trong thời gian chờ kết quả kiểm tra; quy định tổng thời gian kiểm tra bao gồm cả thời gian kiểm nghiệm để bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự liệu cho doanh nghiệp.

Cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về thẩm quyền cơ quan kiểm tra nhà nước đối với từng nhóm thực phẩm nhập khẩu; ban hành danh mục các chứng từ được chấp nhận thay thế giấy chứng nhận an toàn thực phẩm đối với các sản phẩm thông thường mà nước xuất khẩu không cấp loại giấy tờ tương ứng.

Về tăng cường năng lực thực thi, VCCI kiến nghị Chính phủ chỉ đạo đánh giá toàn diện năng lực hệ thống kiểm nghiệm thực phẩm quốc gia trước khi triển khai đầy đủ các quy định của Nghị định 46; xem xét công nhận kết quả kiểm nghiệm của các phòng thí nghiệm nội bộ của doanh nghiệp đạt chuẩn hoặc của các tổ chức chứng nhận quốc tế uy tín.

Đồng thời, việc phân cấp quản lý cho địa phương cần đi kèm với bảo đảm đủ nguồn nhân lực, chuyên môn và hướng dẫn thực hiện thống nhất trước khi chính thức giao nhiệm vụ.