Nhìn lại '40 năm Đổi mới' qua lăng kính con người

Trong dòng chảy các ấn phẩm viết về kinh tế Việt Nam trong bốn thập kỷ Đ1¹ổi mới, “40 Years of Innovators” lựa chọn một cách tiếp cận khác biệt: thay vì đi từ số liệu hay chính sách, cuốn sách đặt trọng tâm vào yếu tố con người - những cá nhân trực tiếp góp phần chuyển hóa các chủ trương vĩ mô thành thực tiễn phát triển.

Được chắp bút bởi hai tác giả có có trải nghiệm quốc tế sâu rộng là chuyên gia tài chính Sam Van và nhà báo Sam Korsmoe, cuốn sách mang dáng dấp của một biên niên sử, nhưng được kể lại qua 25 chân dung cụ thể. Đây là những nhân vật đến từ nhiều lĩnh vực: doanh nhân, nhà hoạch định chính sách, nhà đầu tư, chuyên gia quốc tế… cùng góp mặt trong hành trình 40 năm kể từ cột mốc Đổi mới năm 1986.

Từ chính sách đến hành động với góc nhìn vi mô

Một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách tác giả lý giải sự phát triển của Việt Nam không chỉ nằm ở thiết kế chính sách, mà ở năng lực thực thi được thể hiện qua quyết định và hành động của từng cá nhân.

Thông qua các câu chuyện, cuốn sách cho thấy Đổi mới không phải là một tiến trình tuyến tính, mà là tập hợp của nhiều nỗ lực song song: Từ cải cách thể chế, mở cửa thị trường, đến xây dựng nền tảng doanh nghiệp và hội nhập quốc tế. Ở mỗi giai đoạn, vai trò của những “người thực thi” trở nên nổi bật, khi họ vừa thích nghi với bối cảnh, vừa chủ động tạo ra thay đổi.

Cụ thể, những câu chuyện về giai đoạn đầu đổi mới gợi lại bối cảnh khởi nghiệp còn nhiều rào cản, khi khu vực kinh tế tư nhân chưa được thừa nhận đầy đủ. Trong khi đó, các nhân vật thuộc giai đoạn sau phản ánh sự chuyển dịch sang tư duy thị trường, hội nhập tài chính và chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế.

Cấu trúc 5 giai đoạn và 5 nhóm nhân vật

Về mặt cấu trúc, cuốn sách được tổ chức theo hai trục chính: Các giai đoạn phát triển của đổi mới và các nhóm nhân vật tiêu biểu.

Năm giai đoạn trải dài từ thời kỳ đầu cải cách, giai đoạn cấm vận, mở cửa tài chính, thương mại tự do đến bối cảnh hậu Covid và triển vọng công nghệ cao. Song song, năm nhóm nhân vật đại diện cho các dòng chảy nhân lực khác nhau, từ những người từng học tập tại Đông Âu, thế hệ du học phương Tây trở về, đến các doanh nhân tự thân trong nước, cộng đồng Việt kiều hồi hương và cả những chuyên gia nước ngoài chọn Việt Nam làm nơi phát triển sự nghiệp.

Cách phân loại này giúp độc giả hình dung rõ hơn về sự đa dạng của lực lượng tham gia vào tiến trình đổi mới, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa các nguồn lực trong và ngoài nước.

Những lát cắt đời thực thay cho diễn giải học thuật

Khác với nhiều công trình nghiên cứu mang tính học thuật, “40 Years of Innovators” ưu tiên chất liệu đời thực thông qua các câu chuyện cá nhân cụ thể. Các nhân vật trong sách không chỉ được nhắc đến ở thành tựu, mà còn ở điểm xuất phát, bối cảnh lịch sử và những lựa chọn mang tính bước ngoặt trong sự nghiệp.

Chẳng hạn, câu chuyện về ông Nguyễn Thành Nam và ông Trương Gia Bình gợi lại giai đoạn khởi nghiệp sơ khai của FPT, khi một nhóm kỹ sư trẻ làm việc trong điều kiện thiếu thốn, chia sẻ chung một chiếc máy tính và nuôi tham vọng rất giản dị là có thêm thiết bị để phát triển phần mềm. Những chi tiết này cho thấy sự hình thành của một doanh nghiệp công nghệ lớn không bắt đầu từ chiến lược quy mô, mà từ những điều kiện rất cơ bản.

Ở một lát cắt khác, bà Phạm Chi Lan xuất hiện như đại diện cho nhóm cải cách chính sách, với những tranh luận thẳng thắn về quyền kinh doanh tư nhân trong bối cảnh đầu thập niên 1990. Các hoạt động của “Nhóm Thứ Sáu” - nơi bà cùng nhiều trí thức đề xuất ý tưởng chính sách - phản ánh cách những thay đổi thể chế không chỉ đến từ hệ thống chính thức, mà còn từ các kênh tham vấn không chính thức nhưng vẫn góp phần định hình các quyết định chính sách.

Trong khi đó, các nhân vật quốc tế như Bradley Lalonde hay Fred Burke lại cho thấy vai trò của dòng vốn, kiến thức và chuẩn mực toàn cầu trong quá trình hội nhập. Từ việc thiết lập hoạt động ngân hàng nước ngoài đầu tiên đến hỗ trợ Việt Nam trong lộ trình gia nhập WTO, các câu chuyện này nhấn mạnh yếu tố “kết nối” như một điều kiện quan trọng của đổi mới.

Từ những lát cắt này, cuốn sách tạo nên một góc nhìn “gần” hơn về lịch sử kinh tế, nơi các quyết định lớn không chỉ xuất phát từ chính sách, mà còn bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể của từng cá nhân trong những bối cảnh rất khác nhau.

Điểm chung xuyên suốt 25 câu chuyện là nhấn mạnh vai trò của cá nhân trong tiến trình phát triển. Không chỉ là những người “thực thi” chính sách, họ còn là những tác nhân định hình cách thức chính sách đi vào đời sống.

Từ góc nhìn này, cuốn sách đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho giai đoạn tiếp theo: khi Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, yếu tố con người sẽ tiếp tục đóng vai trò như thế nào trong bối cảnh mới - nơi cạnh tranh không chỉ đến từ nguồn lực, mà còn từ năng lực đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng đồng nghĩa với việc cuốn sách không đi sâu vào phân tích chính sách hay hệ thống số liệu. Với những độc giả tìm kiếm một bức tranh định lượng hoặc khung phân tích vĩ mô, nội dung có thể chưa đáp ứng đầy đủ.

Một góc nhìn khác về 40 năm Đổi mới

Có thể xem “40 Years of Innovators” là một nỗ lực bổ sung cho các tài liệu về kinh tế Việt Nam, bằng việc dịch chuyển trọng tâm từ “cái gì đã xảy ra” sang “ai đã làm nên điều đó”.

Với cách tiếp cận dựa trên chân dung cá nhân, cuốn sách phù hợp với độc giả quan tâm đến câu chuyện phát triển dưới góc nhìn con người, đặc biệt là giới quản trị, doanh nhân và những người tìm kiếm kinh nghiệm thực tiễn từ các thế hệ đi trước.

Trong bối cảnh các thảo luận về đổi mới thường xoay quanh chính sách và số liệu, cách tiếp cận này góp thêm một lát cắt khác: phát triển, ở cuối cùng, vẫn là câu chuyện của những lựa chọn cá nhân trong những thời điểm mang tính bước ngoặt.

Phiên bản tiếng Anh được ra mắt ngày 7/4 vừa qua, trong khi bản tiếng Việt dự kiến phát hành vào quý II/2026. Độc giả có thể tìm đọc bản tiếng Anh tại đây.