Quản trị rủi ro tài chính nhìn từ 'món nợ vàng' nghìn tỷ của APT

Quyết định sai lầm vay nợ bằng vàng

Khủng hoảng tài chính kéo dài của Công ty CP Kinh doanh Thủy hải sản Sài Gòn (mã CK: APT) bắt nguồn từ quyết định vay nợ bằng vàng vào đầu năm 2009 tại Ngân hàng Phương Nam, nay đã sáp nhập vào Sacombank.

Khi đó, APT đã vay 5.833 lượng vàng SJC với đơn giá 17,66 triệu đồng/lượng, tương đương hơn 103 tỷ đồng. Cùng thời điểm, APT còn ký thêm một hợp đồng vay tiền mặt với ngân hàng này, cũng có giá trị 103 tỷ đồng.

Hai khoản nợ được ký kết với Ngân hàng Phương Nam (Southern Bank) trước khi sáp nhập vào Sacombank năm 2015. Tuy nhiên, sau 17 năm, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến và kinh doanh thủy hải sản này vẫn chưa thể trả nợ cả hai hợp đồng tín dụng, đồng thời bị Sacombank đưa ra khởi kiện tại tòa.

Điều đáng nói, dù chuyển biến tích cực từ hoạt động sản xuất kinh doanh cốt lõi của doanh nghiệp khi trong năm tài chính 2025, doanh thu thuần của APT đạt 265 tỷ đồng (tăng 5,9% so với năm 2024) nhưng việc đánh giá lại số dư khoản vay vàng cuối năm theo giá thị trường đã làm phát sinh khoản lỗ chênh lệch tỷ giá lên tới 1.056 tỷ đồng, chiếm hơn 90% tổng chi phí tài chính.

Tính đến cuối năm 2025, vốn chủ sở hữu của APT đang âm tới 2.619 tỷ đồng trên tổng vốn điều lệ thực góp 88 tỷ đồng.

Ban lãnh đạo APT thừa nhận khả năng trả các khoản nợ quá hạn hiện nằm ngoài năng lực tự có, phương án giải cứu duy nhất là phối hợp với ngân hàng để tìm kiếm đối tác mua lại nợ nhằm tái cấu trúc dòng vốn.

Tuy vậy, bài toán tái cấu trúc khoản nợ vàng của APT không hề đơn giản. Vấn đề của doanh nghiệp không chỉ nằm ở quy mô khoản nợ đã phình to sau nhiều năm, mà còn ở bản chất nghĩa vụ trả nợ bằng vàng — một loại tài sản có biến động giá rất mạnh và gần như nằm ngoài khả năng kiểm soát của doanh nghiệp.

Trong khi hoạt động kinh doanh cốt lõi của APT vẫn tạo ra lợi nhuận, quy mô lợi nhuận này quá nhỏ so với gánh nặng tài chính đang treo trên bảng cân đối kế toán. Với lợi nhuận trước thuế từ hoạt động sản xuất kinh doanh chỉ hơn 13 tỷ đồng, doanh nghiệp gần như không có cơ sở thực tế để tự xử lý khoản âm vốn chủ sở hữu lên tới hàng nghìn tỷ đồng nếu không có một phương án tái cấu trúc đặc biệt.

Nói cách khác, APT không thua lỗ vì mất thị trường, không sụp đổ vì sản phẩm không còn đầu ra, cũng không rơi vào khủng hoảng vì bộ máy kinh doanh ngừng vận hành. Doanh nghiệp bị mắc kẹt bởi một quyết định tài chính trong quá khứ, khi khoản vay bằng vàng từng được xem là giải pháp vốn ngắn hạn lại trở thành “cục nợ” kéo dài suốt gần hai thập kỷ.

Đây cũng là điểm khiến trường hợp của APT trở nên đặc biệt trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Rất hiếm doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh vẫn duy trì doanh thu, vẫn tạo lợi nhuận từ vận hành, nhưng vốn chủ sở hữu lại âm sâu chỉ vì một khoản nợ tài chính được đánh giá lại theo giá vàng.

Áp lực lớn nhất với APT hiện nay không còn là tăng thêm vài phần trăm doanh thu hay cải thiện biên lợi nhuận trong từng quý. Điều quyết định số phận doanh nghiệp nằm ở khả năng đạt được thỏa thuận với ngân hàng và nhà đầu tư mới để xử lý khoản nợ lịch sử.

Nếu không có một cơ chế tái cấu trúc đủ mạnh, mọi nỗ lực cải thiện hoạt động kinh doanh gần như chỉ giúp doanh nghiệp duy trì sự tồn tại, chứ khó có thể đưa bảng cân đối tài chính trở lại trạng thái bình thường.

Bài học về quản trị rủi ro cho các doanh nghiệp

Câu chuyện của APT vì vậy không chỉ là câu chuyện riêng của một doanh nghiệp thủy hải sản mà còn là bài học đắt giá về quản trị rủi ro vay nợ bằng tài sản biến động, đặc biệt khi dòng tiền kinh doanh được tạo ra bằng tiền đồng nhưng nghĩa vụ trả nợ lại gắn với vàng. Một quyết định vốn tưởng như hợp lý ở thời điểm lãi suất, tỷ giá và giá vàng còn ở mặt bằng thấp đã biến thành gánh nặng kéo dài qua nhiều chu kỳ kinh tế.

Sau 17 năm, APT vẫn còn hoạt động, vẫn bán hàng, vẫn tạo lợi nhuận từ kinh doanh cốt lõi. Nhưng chừng nào khoản vay vàng chưa được tháo gỡ, doanh nghiệp vẫn sẽ tiếp tục sống trong trạng thái “lãi vận hành, lỗ tài chính” — một nghịch lý hiếm gặp và cũng là lý do khiến APT được nhiều nhà đầu tư gọi là một trong những doanh nghiệp “khổ nhất” trên sàn chứng khoán Việt Nam.

Đồng thời, qua câu chuyện của APT cũng để lại bài học về quản trị rủi ro tài chính trong doanh nghiệp. Một quyết định vay vốn không chỉ cần được nhìn ở chi phí ngắn hạn tại thời điểm giải ngân, mà còn phải được đặt trong các kịch bản biến động dài hạn của thị trường. Với những khoản vay gắn với vàng, ngoại tệ hoặc tài sản có biên độ dao động lớn, rủi ro không chỉ nằm ở lãi suất, mà còn ở khả năng nghĩa vụ nợ tăng vượt xa quy mô dòng tiền thực tế của doanh nghiệp.

Bài học lớn hơn nằm ở nguyên tắc tương thích giữa nguồn thu và nghĩa vụ trả nợ. Nếu doanh nghiệp tạo doanh thu chủ yếu bằng tiền đồng, nhưng lại vay bằng vốn bằng các loại tài sản có độ rủi ro và biến động cao như vàng hay ngoại tệ, bảng cân đối tài chính có thể bị tổn thương nghiêm trọng khi giá tài sản vay tăng mạnh.

Khi đó, ngay cả một doanh nghiệp vẫn vận hành có lãi cũng có thể rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính kéo dài.