Sàn giao dịch carbon chính thức khai trương

Tại một khu công nghiệp, ban kỹ thuật của công ty vật liệu xây dựng đang kiểm tra những bước cuối cùng trước khi nhận bàn giao hệ thống mới giúp xử lý một lượng lớn khí thải nhà kính thay vì thải bỏ ra môi trường, một khoản đầu tư mới của công ty nhằm thực hiện nghĩa vụ cắt giảm phát thải khí nhà kính.

Hệ thống vận hành khá trơn tru nhưng chưa thể bù đắp lượng phát thải công ty đã tạo ra trong những tháng trước đó trong năm. Công ty này dùng tài khoản đã đăng ký để mua một số lượng tín chỉ carbon nhất định, qua đó đảm bảo giữ mức phát thải ròng không vượt quá hạn ngạch cho phép.

Cách đó vài trăm cây số, cộng đồng dân cư một bản vùng cao được giao đất giao rừng, vốn chỉ quen làm nương rẫy, hái lượm một số sản phẩm phi gỗ từ rừng để trang trải thu nhập và phục vụ cuộc sống, nhận được khoản tiền tương đương với số lượng phát thải carbon mà họ giúp giảm thiểu được thông qua phục hồi và bảo vệ rừng.

Viễn cảnh về một thị trường carbon vận hành bài bản, chuyên nghiệp, đem lại lợi ích thiết thực cho cả người dân và doanh nghiệp không còn xa, khi ngày 29/6/2026, Lễ khai trương sàn giao dịch carbon trong nước chính thức được tổ chức, dưới sự phối hợp của Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và môi trường cùng các cơ quan, đơn vị liên quan.

Biến giá trị vô hình thành “vàng ròng”

Sàn giao dịch carbon được vận hành dựa trên hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, hàng hóa được giao dịch trên sàn không phải những mã cổ phiếu nhảy múa trên bảng điện làm “thót tim” giới đầu tư, mà là hai loại hàng hóa mang những giá trị vô hình, bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Trong đó, tín chỉ carbon là loại tài sản vô hình được tạo ra từ các dự án giúp giảm, hấp thụ các loại khí thải nhà kính một cách bền vững, chẳng hạn như dự án phục hồi hệ sinh thái rừng nguyên sinh, thu hồi khí metan tại các bãi rác hay tái chế để gián tiếp giảm khí thải so với việc sản xuất vật liệu nguyên sinh.

Còn hạn ngạch phát thải được hiểu như quyền phát thải một lượng nhất định khí thải nhà kính. Một cơ sở sản xuất được Nhà nước giao hạn ngạch phát thải sẽ bắt buộc phải duy trì lượng khí thải nhà kính nằm dưới mức hạn ngạch cho phép. Nếu phát thải ít hơn, mức hạn ngạch còn thừa có thể được bán lại cho các cơ sở sản xuất khác.

Ngược lại, nếu không đảm bảo lượng phát thải nằm trong hạn ngạch cho phép, cơ sở sản xuất có quyền mua tín chỉ carbon hoặc hạn ngạch phát thải để bù đắp, với số lượng mua bù đắp không vượt quá 30% tổng hạn ngạch.

Hiện nay, Chính phủ đã ban hành hạn ngạch cho hơn 100 cơ sở sản xuất thuộc 3 lĩnh vực là sản xuất xi măng, sản xuất sắt thép và nhiệt điện, tương ứng với hơn 90 doanh nghiệp lớn. Đây sẽ là những người mua, người bán đầu tiên trên sản giao dịch carbon trong giai đoạn vận hành thí điểm hiện nay.

Thị trường carbon tạo ra động lực giảm phát thải carbon dựa trên cơ chế thị trường khi doanh nghiệp có nhu cầu giảm phát thải để đảm bảo tuân thủ yêu cầu của Nhà nước cũng như cam kết với đối tác, sẽ mua được tín chỉ và hạn ngạch từ bên bán là các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân sở hữu hoặc tham gia dự án giảm phát thải khí nhà kính hiệu quả.

Sàn giao dịch carbon đóng vai trò kết nối cung – cầu, tạo tính thanh khoản cho những tài sản vô hình nói trên. Qua đó, những thực hành giảm phát thải khí nhà kính sẽ có thêm động lực để triển khai mạnh mẽ hơn, đóng góp vào cam kết Net Zero vào năm 2050 của đất nước.

Đã đủ điều kiện vận hành

Phát biểu tại lễ khai trương sàn giao dịch carbon, Chủ tịch Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) Nguyễn Anh Phong, HNX, Tổng công ty Lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC), Cục Biến đổi khí hậu và các bên liên quan đã thực hiện thử nghiệm nội bộ và kiểm thử toàn thị trường.

Kết quả cho thấy, hoạt động kết nối hệ thống, thanh toán diễn ra ổn định, quy trình nghiệp vụ, trao đổi dữ liệu đáp ứng đầy đủ yêu cầu vận hành thực tế.

Hiện nay, trong giai đoạn vận hành thử nghiệm, đã có 6 công ty chứng khoán đáp ứng đủ điều kiện để trở thành thành viên, cùng hơn 100 cơ sở phát thải chịu hạn ngạch khí nhà kính đã sẵn sàng tham gia giao dịch.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán nhà nước Vũ Thị Chân Phương đánh giá, việc đưa sàn giao dịch carbon trong nước vào vận hành đánh đấu bước phát triển mới của thị trường tài chính Việt Nam theo hướng xanh, bền vững và minh bạch.

Sự kiện này là kết quả của một quá trình chuẩn bị tích cực, phối hợp nhịp nhàng giữa Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và môi trường cùng các bên liên quan, qua đó đã đảm bảo đủ điều kiện về pháp lý, hạ tầng công nghệ, quy trình nghiệp vụ và cơ chế phối hợp.

Bà Phương lưu ý thêm, Chính phủ đã ban hành 29/2026/NĐ-CP, trong đó có nội dung không thu phí các doanh nghiệp tham gia sàn giao dịch carbon trong nước. Điều này thể hiện chủ trương khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường carbon cũng như thực hiện các giải pháp giảm phát thải, hướng đến phát triển bền vững và tạo ra nguồn thu mới.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán nhà nước đề nghị các đơn vị tham gia vận hành cần tập trung đảm bảo hệ thống công nghệ hoạt động thông suốt, an toàn, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện nghiệp vụ, tạo thuận lợi cho thành viên và doanh nghiệp tham gia.

Mặt khác, hoạt động giám sát, kiểm tra cần thực hiện nghiêm ngặt, tránh các hành vi thao túng, gian lận trên thị trường.