Tái định vị kinh tế nhà nước - Bài 1: Hành trình 40 năm và sứ mệnh mới trong kỷ nguyên phát triển cao

LTS: Sau 40 năm Đổi mới, vai trò của kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước đang bước vào giai đoạn tự điều chỉnh mang tính cấu trúc. Trong bối cảnh khu vực kinh tế tư nhân đã trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế, nhiều lĩnh vực như hạ tầng, năng lượng, công nghiệp quy mô lớn không còn là “sân chơi riêng” của doanh nghiệp nhà nước kèm theo đó là yêu cầu về hiệu quả, minh bạch và kỷ luật thị trường ngày càng khắt khe hơn, cách Nhà nước can dự vào nền kinh tế cũng đang được đặt lại. Từ chỗ “chủ đạo” thường được hiểu là nắm giữ nhiều nguồn lực và trực tiếp làm thay thị trường, tư duy mới đang dần hình thành theo hướng Nhà nước không nắm nhiều hơn mà nắm đúng hơn; không can thiệp sâu vào hoạt động doanh nghiệp mà tập trung kiến tạo thể chế, giữ ổn định vĩ mô và dẫn dắt phát triển ở những lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược. Tạp chí TheLEADER khởi đăng chuyên đề “Tái định vị kinh tế nhà nước: Từ chủ đạo đến kiến tạo” nhằm phác họa bức tranh toàn cảnh về sự chuyển dịch tư duy đó – từ các chuyển động chính sách và thể chế, đến những câu chuyện rất cụ thể về hành trình chuyển mình của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.

Bài 1 - Tái định vị kinh tế nhà nước: Hành trình 40 năm và sứ mệnh mới trong kỷ nguyên phát triển cao

Trong dòng chảy gần bốn thập kỷ của công cuộc Đổi mới, khu vực kinh tế nhà nước luôn giữ vị trí quan trọng trong những cuộc chuyển mình lớn của đất nước, đóng vai trò là "thanh bảo kiếm" và "tấm đệm" vững chắc cho nền kinh tế quốc gia.

Từ những ngày đầu trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giữ vai trò "cứu cánh" để ổn định sản xuất, cung cấp nhu yếu phẩm, vũ khí cho chiến trường, tạo tiềm lực hậu phương vững chắc cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước, đến hiện nay, kinh tế nhà nước đã trở thành lực lượng quan trọng, nắm giữ huyết mạch của các ngành kinh tế then chốt.

Với khối tài sản khổng lồ lên tới hơn 4,3 triệu tỷ đồng, khu vực này đang gánh vác trên vai trọng trách "đầu tàu" dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.

Vai trò của kinh tế nhà nước đang ngày càng được khẳng định, mới đây nhất, ngày 6/1/2026 vừa qua, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết khẳng định kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sau 80 năm xây dựng và phát triển, đặc biệt sau gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, kinh tế nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo, thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh…

Tuy nhiên, khi "chiếc áo" cơ chế cũ đã dần trở nên chật hẹp so với tầm vóc và kỳ vọng của thời đại mới, việc nhìn lại hành trình 40 năm không chỉ để khẳng định những thành tựu lịch sử, mà còn là để thẳng thắn đối diện với những giới hạn về hiệu quả và quản trị.

Đã đến lúc chúng ta cần một góc nhìn khác toàn diện hơn về vai trò của kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Với mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, bên cạnh khu vực kinh tế tư nhân, doanh nghiệp nhà nước cần thể hiện vị trí, vai trò nòng cốt, dẫn dắt, mở đường cho nền kinh tế phát triển.

Ba giai đoạn của một hành trình đổi mới

Xuyên suốt quá trình phát triển của kinh tế nhà nước từ sau Đổi mới, có thể chia thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên, bắt đầu từ Hội nghị lần thứ 2 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII (tháng 11/1991) đến năm 2001. Chủ trương của Đảng khi ấy là sắp xếp, đổi mới, nâng cao hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước.

Doanh nghiệp nhà nước được giao nhiệm vụ nâng cao hiệu quả kinh tế quốc doanh, sắp xếp lại, củng cố, tăng cường khu vực kinh tế quốc doanh. Đồng thời, các chính sách cũng tiếp tục đổi mới kinh tế tập thể, loại bỏ những trở ngại đang kìm hãm các thành phần kinh tế khác, tạo ra sức bật mới từ các nguồn lực trong nước để ổn định và phát triển sản xuất.

Từ năm 1992, Việt Nam bắt đầu thực hiện thí điểm cổ phần hóa một số xí nghiệp quốc doanh và tiếp tục quá trình cổ phần hóa cho đến nay.

Giai đoạn thứ hai từ năm 2001 - 2016, trên cơ sở tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết lần thứ 2 Trung ương khóa VII, Đảng đã ban hành Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX về tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh đất nước hội nhập sâu rộng hơn với kinh tế thế giới, sau khi ký Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ và chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại hế giới.

Theo đó, Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX tháng năm 2001 đã đặt ra 4 quan điểm cho giai đoạn mới. Cụ thể, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, nhất là trong những ngành then chốt; đổi mới doanh nghiệp nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm trong đổi mới kinh tế.

Bên cạnh đó, việc phát triển doanh nghiệp nhà nước phải gắn liền với việc nâng cao hiệu quả hoạt động, việc cổ phần hóa, đa dạng hóa sở hữu doanh nghiệp nhà nước phải gắn với đổi mới cơ chế quản lý và tăng cường giám sát vốn nhà nước.

Giai đoạn thứ ba, từ 2017 đến nay, bắt đầu bằng việc Ban chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 12-NQ/TW hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước.

Nghị quyết đã khẳng định quan điểm chỉ đạo về vị trí, vai trò của doanh nghiệp nhà nước là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội.

Doanh nghiệp nhà nước tập trung vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu; những địa bàn quan trọng và quốc phòng, an ninh; những lĩnh vực mà doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác không đầu tư.

Đồng thời, mục tiêu tổng quát là phải cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước trên nền tảng công nghệ hiện đại, năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị theo chuẩn mực quốc tế, nhằm huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực xã hội, bảo toàn, phát triển vốn nhà nước tại doanh nghiệp để doanh nghiệp nhà nước giữ vững vị trí then chốt và là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội.

Những con số biết nói và "tấm đệm" an sinh

Đi cùng tiến trình phát triển, trong những năm qua, doanh nghiệp nhà nước đã khẳng định vị trí quan trọng trong nền kinh tế, đóng góp vào phát triển kinh tế xã hội. Theo đó, các doanh nghiệp nhà nước đã liên tục được cơ cấu lại, giảm mạnh về số lượng.

Theo số liệu tổng hợp từ các bộ, ngành, địa phương, đến nay, cả nước có 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước do 49 bộ, ngành, địa phương thực hiện vai trò đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Phân nhóm theo cơ quan đại diện chủ sở hữu, gồm 214 doanh nghiệp do 15 bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ là cơ quan đại diện chủ sở hữu; 652 doanh nghiệp do 34 ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Phân nhóm theo tỷ lệ vốn Nhà nước nắm giữ, gồm 500 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, 203 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ đến dưới 100% vốn điều lệ, 163 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống.

Các doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế như: quốc phòng an ninh; năng lượng; kết cấu hạ tầng, giao thông, vận tải, logistics; tài chính - ngân hàng; khoa học - công nghệ, điện tử - viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; nông, lâm nghiệp; cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu về: quản lý, khai thác công trình thủy lợi; cung cấp nước sạch và thoát nước; vệ sinh môi trường đô thị, nông thôn; chiếu sáng...

Tính đến cuối năm 2024, các doanh nghiệp có vốn nhà nước (không tính 4 ngân hàng thương mại nhà nước) đang quản lý tổng tài sản có giá trị trên 4,3 triệu tỷ đồng, tổng vốn chủ sở hữu là trên 1,9 triệu tỷ đồng, đóng góp cho ngân sách nhà nước trên 400 ngàn tỷ đồng/năm.

Theo số liệu của Cục Thống kê, các doanh nghiệp nhà nước có quy mô tổng tài sản và nguồn vốn chủ sở hữu thấp hơn so với khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước (trung bình giai đoạn 2017-2023 chỉ đạt khoảng 22,6% tổng tài sản, 15,2% tổng nguồn vốn của toàn bộ doanh nghiệp) nhưng nộp ngân sách trung bình đạt 34,2% tổng thu ngân sách.

Hiệu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của doanh nghiệp nhà nước xu hướng tăng dần từ năm 2017 chỉ đạt 11%, đến năm 2024 đạt 13%, cao nhất khu vực doanh nghiệp.

Hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) của doanh nghiệp nhà nước năm 2024 đạt mức 6%, cao hơn khối doanh nghiệp FDI (khoảng 4%) và khối doanh nghiệp tư nhân (khoảng 1%). Quy mô và tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp nhà nước được đánh giá tốt, thể hiện qua tốc độ tăng trưởng doanh thu cao hơn tốc độ tăng trưởng tài sản và vốn chủ sở hữu.

Đáng chú ý, các doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã tiếp tục đóng vai trò chi phối, chủ đạo trong những ngành, lĩnh vực có tính chất chiến lược, thiết yếu đối với sự phát triển kinh tế - xã hội; là công cụ quan trọng để thực hiện ổn định nền kinh tế vĩ mô, đối phó với những biến động của thị trường.

Nhiều doanh nghiệp nhà nước tham gia thực hiện các nhiệm vụ chính trị - xã hội, bình ổn giá, phát triển kinh tế gắn với đảm bảo quốc phòng, an ninh, giữ vững chủ quyền quốc gia và nâng cao uy tín, thúc đẩy quan hệ về kinh tế, chính trị, xã hội, ngoại giao đối ngoại giữa Việt Nam và các nước trong khu vực và trên thế giới.

Với lợi thế từ nguồn vốn lớn, hệ thống cơ sở hạ tầng, mạng lưới rộng khắp, một số doanh nghiệp nhà nước đã vươn lên đi đầu trong các lĩnh vực về công nghệ mới, tiên phong trong ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Có thể kể đến như trong lĩnh vực điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã đảm bảo nguồn điện cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Năm 2024, tổng công suất đặt nguồn điện toàn hệ thống đạt 82.400 MW, tăng khoảng 1.500 MW so với năm 2023, trong đó, nguồn điện năng lượng tái tạo chiếm tỷ trọng 26%.

Trong lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) đã khẳng định thương hiệu vững mạnh, vị thế là một tập đoàn kinh tế - kỹ thuật hàng đầu, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng; đạt vị trí thứ 11 khu vực Đông Nam Á, thuộc Top 5 các doanh nghiệp năng lượng trong khu vực, Top 1 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam.

Trong lĩnh vực kinh doanh, bán lẻ xăng dầu: Tập đoàn Petrolimex chiếm 50% thị phần, các doanh nghiệp thuộc các Tập đoàn kinh tế và Tổng công ty nhà nước khác chiếm 34,5% thị phần.

Trong lĩnh vực công nghiệp điện tử viễn thông, Tập đoàn Viễn thông quân đội Việt Nam (Viettel), Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT), Tổng công ty Viễn thông Mobifone (MobiFone) đã chiếm hơn 97% thị phần thuê bao các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ băng rộng di động mặt đất, trên 95% thị phần thuê bao dịch vụ điện thoại cố định mặt đất.

Các doanh nghiệp này đóng vai trò then chốt trong việc triển khai hiệu quả các dự án về Chính phủ điện tử, chính quyền số; là lực lượng nòng cốt trong bảo vệ lợi ích quốc gia và đảm bảo thông tin liên lạc thông suốt phục vụ các sự kiện quan trọng của Đảng, Nhà nước.

Trong lĩnh vực lương thực, Tổng công ty Lương thực miền Nam - Vinafood II, Tổng công ty Lương thực miền Bắc - Vinafood I là những doanh nghiệp dẫn đầu cả nước về xuất khẩu gạo, thực hiện nhiệm vụ dự trữ, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, bình ổn thị trường, cung ứng gạo cho các chương trình cứu trợ, viện trợ quốc tế.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, Phó cục trưởng, Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), tuy số lượng doanh nghiệp nhà nước đã giảm mạnh, quy mô vốn và tài sản đã thu hẹp đáng kể so với tương quan với các khu vực khác, nhưng đã có nhiều nỗ lực nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh, cải thiện hiệu suất lao động, đóng góp tích cực vào ngân sách nhà nước, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an sinh - xã hội.

Các doanh nghiệp nhà nước đã và đang thực hiện tốt vai trò là trụ cột của nền kinh tế, góp phần thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tái cấu trúc nền kinh tế.

Chạm đến "giới hạn" khi chiếc áo cơ chế đã chật

Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường đã qua, các doanh nghiệp nhà nước cũng đang đối mặt với nhiều hạn chế, thách thức, theo bà Thuỷ, vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong dẫn dắt, tạo động lực cho doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế phát triển và thúc đẩy liên kết, hình thành chuỗi giá trị gia tăng còn hạn chế.

Chỉ một số tập đoàn, tổng công ty lớn hoạt động trong những ngành có ảnh hưởng quyết định đến việc nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, dẫn dắt quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế như công nghệ lõi, công nghệ số, các ngành năng lượng mới, năng lượng sạch, năng lượng tái tạo và các ngành chứa đựng giá trị khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Còn lại, hầu hết các doanh nghiệp khác hoạt động trong ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu đều vận hành theo phương thức khép kín, thực hiện gần như toàn bộ các khâu của quá trình sản xuất, kinh doanh để tạo thành chuỗi sản xuất khép kín nội bộ, chưa tạo nhiều điều kiện để doanh nghiệp khác tham gia vào chuỗi sản xuất, tiêu thụ.

Bên cạnh đó, nguồn lực về vốn, tài sản của doanh nghiệp nhà nước chưa được khơi thông do quy định về phân công, phân cấp thẩm quyền quyết định đầu tư chưa trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp đối với các quyết định đầu tư lớn, các quyết định mang tính rủi ro.

Việc đầu tư trở lại của Nhà nước cho doanh nghiệp còn hạn chế và chưa kịp thời do phạm vi đầu tư vốn bị bó hẹp, trình tự, thủ tục còn rườm rà, phức tạp. Việc không thực hiện các dự án đầu tư mới dẫn đến năng lực và khả năng cạnh tranh không theo kịp xu hướng phát triển nói chung, không cạnh tranh được với các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực tại khu vực và quốc tế; từ đó đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội trong một số ngành, lĩnh vực chưa đạt yêu cầu đặt ra.

Mặt khác, tính chủ động, cạnh tranh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước còn hạn chế. Thủ tục ra quyết định còn phức tạp dẫn đến mất cơ hội đầu tư, kinh doanh. Đối với một số nội dung, doanh nghiệp nhà nước phải chờ ý kiến chấp thuận hoặc phê duyệt của cơ quan đại diện chủ sở hữu và các cơ quan có liên quan, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện các dự án đầu tư, sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, theo bà Thuỷ, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Một số doanh nghiệp vẫn còn tình trạng thua lỗ kéo dài, rơi vào trình trạng mất an toàn tài chính. Số lỗ lũy kế của các doanh nghiệp nhà nước năm 2024 mặc dù giảm so với năm 2023 nhưng vẫn còn lớn, phương thức xử lý chưa dứt điểm, hiệu quả.

Trong bối cảnh mục tiêu đặt ra trong giai đoạn tới là nước ta trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030; trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045; duy trì tốc độ tăng trưởng “2 con số” trong giai đoạn 2026 – 2030; doanh nghiệp nhà nước cần có những cải cách và biện pháp thúc đẩy tăng trưởng đột phá đối.

Khu vực này cần cơ cấu lại theo hướng tinh gọn, hiệu quả để doanh nghiệp nhà nước thực sự phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt trong các ngành lĩnh vực then chốt, thiết yếu của nền kinh tế.

Đồng quan điểm, TS. Võ Trí Thành cũng cho rằng, nền kinh tế muốn có bước ngoặt trong phát triển, các doanh nghiệp nhà nước phải thể hiện được tính dẫn dắt sự phát triển.

Doanh nghiệp nhà nước có sứ mệnh, vị trí và vai trò quan trọng, dẫn dắt, tạo động lực, mở đường, hướng dẫn, cuốn hút, thúc đẩy các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị gia tăng, thực hiện các chính sách phát triển kinh tế, an sinh xã hội.

Do đó, doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới, trước hết, cần đi nhanh vào các ngành công nghệ cao, các ngành có khả năng dẫn dắt, chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hóa, công nghiệp hóa,

Doanh nghiệp nhà nước phải là lực lượng đi đầu trong các ngành công nghệ lõi, năng lượng sạch và những lĩnh vực mà khu vực tư nhân chưa thể hoặc không muốn đầu tư. Sự thành công của kinh tế nhà nước trong giai đoạn tới không đo bằng số lượng doanh nghiệp, mà đo bằng hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tạo ra hệ sinh thái để các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.

Chỉ khi thoát khỏi tư duy quản lý hành chính cũ kỹ và tâm lý ỷ lại, kinh tế nhà nước mới có thể thực sự tìm lại vị thế của một "đầu tàu" mạnh mẽ, đưa con tàu kinh tế Việt Nam tiến xa hơn trên bản đồ thế giới.

(còn tiếp...)