Tái định vị kinh tế nhà nước - Bài 2: Từ chủ đạo sang kiến tạo, dẫn dắt

Vai trò của kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước đang bước vào giai đoạn tự điều chỉnh mang tính cấu trúc sau bốn thập kỷ Đổi mới. Từ chỗ “chủ đạo” thường được hiểu là nắm giữ nhiều nguồn lực và trực tiếp làm thay thị trường, tư duy mới đang dần hình thành theo hướng nhà nước không nắm nhiều hơn mà nắm đúng hơn, không can thiệp sâu vào hoạt động doanh nghiệp mà tập trung kiến tạo thể chế, giữ ổn định vĩ mô và dẫn dắt phát triển ở những lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược.

Vai trò chủ đạo trong bối cảnh hiện nay không còn chỉ gắn với doanh nghiệp nhà nước đơn lẻ mà là toàn bộ khu vực kinh tế nhà nước với đầy đủ các cấu phần của nó, trong đó, các tập đoàn nhà nước vẫn giữ vai trò rất quan trọng.

Quan trọng hơn, trao đổi với TheLEADER, TS. Võ Trí Thành, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, vai trò "chủ đạo" của kinh tế nhà nước trong giai đoạn mới không còn được đo bằng mức độ nắm giữ mà bằng năng lực kiến tạo thể chế và dẫn dắt thị trường.

Định nghĩa lại vai trò kinh tế nhà nước

Sau 40 năm Đổi mới, khái niệm “kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo” đang được hiểu lại như thế nào trong bối cảnh khu vực tư nhân đã trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế?

TS. Võ Trí Thành: Bốn mươi năm Đổi mới là một cuộc cải cách rất lớn. Bản chất của Đổi mới là mở rộng không gian cơ hội lựa chọn và nâng cao năng lực – từ cá nhân, doanh nghiệp cho tới nhà nước. Khi cải cách thị trường và mở cửa hội nhập tạo ra cơ hội, thì vấn đề đặt ra là phải xây dựng được năng lực để đón nhận, tận dụng và phát huy các cơ hội đó.

Chúng ta đi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang kinh tế thị trường, nơi nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn. Trong quá trình này, cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giữ vai trò rất quan trọng, bởi đây là khâu quyết định việc chuyển sang kinh tế thị trường có thực chất hay không. Tuy nhiên, quá trình này không hề trơn tru, mà khúc khuỷu, nhiều mâu thuẫn.

Trước đây, khái niệm “chủ đạo” chủ yếu gắn với DNNN, sau đó được mở rộng thành “kinh tế nhà nước”. Nhưng trong một thời gian dài, nội hàm của khái niệm này chưa thật sự rõ ràng và còn nhiều tranh luận. Gần đây, Nghị quyết 79 lần đầu tiên làm rõ nội hàm kinh tế nhà nước, bao gồm các nguồn lực tài chính, vật chất, tài nguyên, cùng các tổ chức mà Nhà nước giữ vai trò đầu tư lớn để cung ứng hàng hoá, dịch vụ trên thị trường, trong đó có các tổ chức sự nghiệp và đặc biệt là DNNN.

Như vậy, vai trò “chủ đạo” không còn chỉ gắn với DNNN đơn lẻ, mà là toàn bộ khu vực kinh tế nhà nước với đầy đủ các cấu phần của nó. Trong đó, DNNN – nhất là các tập đoàn nhà nước – vẫn giữ vai trò rất quan trọng.

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh tư duy phát triển cũng thay đổi. Bên cạnh Nghị quyết 79, chúng ta có Nghị quyết 68 khẳng định khu vực tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế, cùng với các định hướng mới về thu hút FDI chất lượng cao. Tinh thần chung là Nhà nước không chỉ “nắm giữ”, mà hướng tới vai trò dẫn dắt, kiến tạo và đồng hành với cả khu vực nhà nước lẫn khu vực tư nhân.

Có ý kiến cho rằng Nhà nước chỉ có thể thực sự kiến tạo khi không còn trực tiếp “làm thay” thị trường. Nhìn từ góc độ thể chế và cạnh tranh, ông đánh giá thế nào về sự chuyển dịch này ở Việt Nam?

TS. Võ Trí Thành: Câu chuyện về vai trò của Nhà nước và thị trường luôn là vấn đề gây tranh luận, gắn với các mô hình và cách thức phát triển khác nhau. Có mô hình Nhà nước can thiệp rất mạnh như kế hoạch hoá tập trung, có mô hình gần như để thị trường hoàn toàn tự do. Trên thực tế, hầu hết các nền kinh tế đều vận hành trong khoảng giữa hai cực đó.

Trong bối cảnh mới, với sự phát triển nhanh của công nghệ, những biến động địa chính trị, yêu cầu chuyển từ tăng trưởng “nâu” sang “xanh”, từ tuyến tính sang tuần hoàn, từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển bền vững và bao trùm, vai trò của Nhà nước lại được nhìn nhận theo cách mới.

Thị trường là cơ chế phân bổ nguồn lực hiệu quả nhất, nhưng thị trường cũng có những thất bại, như vấn đề môi trường, phúc lợi xã hội, bất bình đẳng. Vì vậy, Nhà nước vẫn cần can thiệp thông qua thuế, chính sách xã hội, hay các công cụ điều tiết khác. Gần đây, các vấn đề như tự chủ kinh tế, an ninh, khả năng chống chịu trước các cú sốc cũng khiến nhiều quốc gia quay lại với chính sách công nghiệp.

Tuy nhiên, để DNNN hoạt động hiệu quả, điều kiện tiên quyết là phải dựa trên một nền kinh tế thị trường đầy đủ, bình đẳng và hiện đại. Các thị trường nhân tố sản xuất như lao động, đất đai, công nghệ phải vận hành thông suốt; cạnh tranh phải được bảo đảm bởi cạnh tranh là hồn cốt của kinh tế thị trường.

DNNN phải chấp nhận cạnh tranh và bình đẳng như mọi chủ thể khác. Nguyên tắc là Nhà nước chỉ nên trực tiếp tham gia ở những lĩnh vực mà tư nhân không làm hoặc chưa có khả năng làm. Nhưng cần hiểu “chưa” là khái niệm linh hoạt. Tư nhân có thể chưa làm vì hạn chế pháp lý hoặc năng lực, nhưng khi điều kiện thay đổi, vai trò đó hoàn toàn có thể được chuyển giao thông qua cổ phần hoá, M&A hoặc các cơ chế thị trường khác.

Từ chủ đạo sang kiến tạo đồng hành

Trong nhiều thập niên, “kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo” thường được hiểu là Nhà nước trực tiếp nắm giữ doanh nghiệp, nguồn lực và can thiệp sâu vào hoạt động kinh tế. Vậy điều gì đang thay đổi căn bản trong cách hiểu khái niệm “chủ đạo” hiện nay?

TS. Võ Trí Thành: Nếu nhìn lại một cách thẳng thắn, thì trong giai đoạn đầu của Đổi mới, việc nhấn mạnh vai trò “chủ đạo” của kinh tế nhà nước là phù hợp với bối cảnh lịch sử. Khi đó, thị trường chưa phát triển, khu vực tư nhân nhỏ bé, thể chế chưa hoàn chỉnh, thì Nhà nước buộc phải đứng ra “làm thay” thị trường ở nhiều khâu.

Nhưng khi nền kinh tế đã vận hành theo cơ chế thị trường tương đối đầy đủ, khu vực tư nhân trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất, thì nếu vẫn hiểu “chủ đạo” theo nghĩa nắm giữ, can thiệp và bao trùm, sẽ dẫn tới méo mó phân bổ nguồn lực và kìm hãm động lực phát triển.

Điểm thay đổi căn bản hiện nay là Nhà nước không còn định vị vai trò của mình chủ yếu thông qua việc sở hữu và điều hành doanh nghiệp, mà thông qua năng lực kiến tạo thể chế, dẫn dắt và bảo đảm các điều kiện nền tảng cho thị trường vận hành hiệu quả.

Nói cách khác, “chủ đạo” không còn đồng nghĩa với “làm nhiều hơn”, mà là làm đúng vai.

Vậy có thể hiểu rằng vai trò “chủ đạo” trong giai đoạn mới được thể hiện nhiều hơn ở cấp độ thể chế, thay vì ở cấp độ doanh nghiệp?

TS. Võ Trí Thành: Đúng như vậy. Nếu nhìn theo logic kinh tế thị trường hiện đại, vai trò chủ đạo của Nhà nước thể hiện trước hết ở việc xây dựng luật chơi, bảo đảm cạnh tranh công bằng, ổn định vĩ mô và xử lý các thất bại của thị trường.

Trong cách tiếp cận này, Nhà nước không rút lui, mà chuyển vai. Từ chỗ là người trực tiếp tham gia và chi phối thị trường, Nhà nước trở thành người kiến tạo không gian cho các chủ thể khác – đặc biệt là khu vực tư nhân – phát triển.

Doanh nghiệp nhà nước vì thế cũng phải thay đổi vai trò. Không còn là “cánh tay nối dài” thực thi mệnh lệnh hành chính, mà phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, cạnh tranh bình đẳng, và chỉ giữ vai trò then chốt ở những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược, liên quan đến an ninh, ổn định và phát triển dài hạn.

Ở đây, “kiến tạo” không phải là buông lỏng, mà là can thiệp thông minh: can thiệp bằng thể chế, bằng chính sách, bằng tín hiệu dài hạn – thay vì bằng mệnh lệnh hành chính hay bao cấp trực tiếp.

Điều này có khiến khái niệm “chủ đạo” trở nên mờ nhạt hay bị hiểu nhầm là thu hẹp vai trò của kinh tế nhà nước?

TS. Võ Trí Thành: Tôi cho rằng ngược lại. Khi hiểu đúng, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trở nên rõ nét và thực chất hơn, thay vì dàn trải và hình thức.

Chủ đạo ở đây là chủ đạo trong việc giữ ổn định hệ thống, trong việc dẫn dắt các lĩnh vực mới, trong việc đầu tư vào những không gian mà thị trường chưa sẵn sàng hoặc chưa đủ động lực để tham gia. Khi thị trường đã trưởng thành, vai trò đó có thể – và nên – được chuyển giao dần.

Tinh thần này thể hiện khá rõ trong các nghị quyết gần đây: Nhà nước “nắm đúng” chứ không “nắm nhiều”, và đồng hành cùng thị trường thay vì đứng trên thị trường.

Đó chính là sự chuyển dịch từ tư duy “chủ đạo bằng sở hữu” sang “chủ đạo bằng kiến tạo”.

Vậy trong bối cảnh hiện nay, vai trò “kiến tạo và dẫn dắt” của doanh nghiệp nhà nước cần được thể hiện như thế nào?

TS. Võ Trí Thành: Thực tế Việt Nam đang có những tập đoàn nhà nước lớn. Khi đã có quy mô và nguồn lực như vậy, vai trò kiến tạo, tiên phong và dẫn dắt phải được thể hiện rõ. Trước đây, chúng ta thường nói “bắt kịp”, nhưng hiện nay nhiều lĩnh vực cho phép chúng ta “đi cùng” và thậm chí “vượt trước”, đặc biệt trong công nghệ số và chuyển đổi số.

Cuộc cách mạng công nghệ hiện nay tạo ra một “thiên thời” hiếm có. Nếu không tận dụng được cơ hội này, rất có thể chúng ta sẽ mãi đi sau. Vì vậy, cải cách thể chế, phát triển con người, hạ tầng, khoa học – công nghệ cần được triển khai như một cuộc cách mạng thực sự, vừa tháo gỡ các điểm nghẽn cũ, vừa tạo không gian cho những cơ hội mới.

Tinh thần này xuyên suốt trong các nghị quyết gần đây. Cốt lõi vẫn là khi cơ hội mở ra thì phải tạo được năng lực nội tại – từ thể chế, bộ máy, doanh nghiệp cho tới con người – để nền kinh tế đủ sức cạnh tranh và chống chịu trước các cú sốc.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra cho quản trị doanh nghiệp – cả khu vực nhà nước và tư nhân – là gì?

TS. Võ Trí Thành: Doanh nghiệp ngày nay không thể chỉ tối đa hoá lợi nhuận theo nghĩa hẹp. Phát triển bền vững, trách nhiệm xã hội, ESG, chuyển đổi xanh – số không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành yêu cầu của thị trường. Nếu không đáp ứng, doanh nghiệp sẽ không bán được hàng.

Bên cạnh mục tiêu lợi nhuận, doanh nghiệp phải chú trọng quản trị rủi ro và quản trị sự bất định. Thế giới biến động nhanh, cú sốc xảy ra với tần suất cao và mức độ lớn, đòi hỏi doanh nghiệp phải có bộ đệm và năng lực chống chịu.

Vai trò của hội đồng quản trị vì thế cũng thay đổi. Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn thời gian của hội đồng quản trị nên dành cho việc tạo giá trị, chứ không chỉ dừng ở tuân thủ hay kiểm soát. Tạo giá trị ở đây gắn với đổi mới sáng tạo, liên kết, lan toả và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn.

Điều này áp dụng cho cả DNNN và các tập đoàn tư nhân lớn. Vai trò tiên phong, dẫn dắt và kiến tạo không chỉ dành riêng cho khu vực nhà nước, mà cần được mở rộng cho các doanh nghiệp đủ năng lực, đúng với tinh thần đồng hành trong phát triển.

Trân trọng cảm ơn ông!