‘Tăng trưởng mới đòi hỏi một nền quản trị mới’

"Cơ hội từ các chính sách vĩ mô chỉ trở thành giá trị thực khi doanh nghiệp có đủ năng lực hấp thụ". Đó là lời khẳng định của GS.TS Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) khi nhận định về chặng đường phát triển tiếp theo của nền kinh tế Việt Nam nói chung và của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nói riêng.

Trước bối cảnh lợi thế về chi phí thấp đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi mọi luật chơi, Chủ tịch VACD cho rằng, doanh nghiệp Việt cần một "phần mềm" vận hành mới để bắt kịp thời cuộc.

Khi các lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ hay vốn đầu tư dần chạm trần, yếu tố nào sẽ quyết định bước nhảy vọt tăng trưởng của Việt Nam trong giai đoạn tới, thưa Giáo sư?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Giai đoạn tăng trưởng dựa vào lợi thế chi phí thấp hay hội nhập bề rộng đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Bước sang thập niên mới, tốc độ tăng trưởng phụ thuộc vào chất lượng của nền kinh tế thay vì số lượng nguồn lực đầu vào.

Chất lượng đó đến từ thể chế, các quy định của pháp luật để tiếp cận, thu hút và chọn lọc được vào nền kinh tế những công nghệ cốt lõi để vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Những bước đi chiến lược thời gian qua từ tinh gọn bộ máy, hoàn thiện thể chế và đặt kinh tế tư nhân làm động lực quan trọng nhất chính là quá trình dọn đường để khơi thông nguồn lực và thu hút được nguồn lực của toàn xã hội.

Dù vậy, cải cách thể chế mới chỉ dừng ở mức kiến tạo. Tăng trưởng thực chất sẽ xuất hiện khi nền kinh tế có khả năng chuyển hóa cơ hội thành năng suất, giá trị gia tăng cùng lợi thế cạnh tranh thực tế.

Doanh nghiệp giữ vai trò thế nào trong việc đưa thể chế vào cuộc sống của nền kinh tế?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Theo tôi, doanh nghiệp chính là tế bào của nền kinh tế. Mọi chính sách phát triển cuối cùng đều phải được doanh nghiệp hấp thụ và vận dụng mới tạo ra kết quả.

Một quốc gia có thể ký kết rất nhiều hiệp định thương mại tự do, đầu tư rất lớn cho hạ tầng hay ban hành nhiều cơ chế mới nhưng những yếu tố đó chưa tự tạo ra của cải khi chủ thể trực tiếp là doanh nghiệp chưa biến nó thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Vì vậy, sức mạnh của nền kinh tế cuối cùng vẫn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của cộng đồng doanh nghiệp.

Việc xác định khu vực kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, theo Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, cũng xuất phát từ thực tiễn đó. Khi doanh nghiệp phát triển mạnh thì nội lực quốc gia mới được chuyển hóa thành sức mạnh cạnh tranh thực sự.

Doanh nghiệp chính là tế bào của nền kinh tế. Mọi chính sách phát triển cuối cùng đều phải được doanh nghiệp hấp thụ và vận dụng mới tạo ra kết quả.

GS.TS Nguyễn Đức Thuận

- Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD)

Nếu doanh nghiệp là chủ thể tạo ra tăng trưởng, theo Giáo sư, yếu tố nào quyết định sức mạnh của mỗi doanh nghiệp trong giai đoạn phát triển mới?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Theo tôi, yếu tố quyết định vẫn là con người và trình độ vận dụng khoa học quản trị vào quản l‎ý doanh nghiệp.

Trong cùng một môi trường pháp lý, cùng tiếp cận một thị trường và cùng chịu tác động của những biến động bên ngoài, vẫn có doanh nghiệp phát triển rất nhanh, cũng có doanh nghiệp tụt lại phía sau. Khác biệt nằm ở năng lực của người lãnh đạo trong việc nhìn thấy cơ hội, xây dựng chiến lược và tổ chức thực thi.

Qua quá trình làm việc với cộng đồng doanh nghiệp, tôi nhận thấy nhận thức của đội ngũ doanh nhân Việt Nam đã thay đổi khá nhanh. Nhiều người hiểu rằng muốn phát triển bền vững thì bản thân người lãnh đạo phải học tập liên tục, phải cập nhật tri thức mới và phải tự nâng cao năng lực điều hành.

Một người có tiền có thể trở thành chủ doanh nghiệp, nhưng để điều hành một doanh nghiệp phát triển bền vững thì cần những năng lực quản trị chuyên nghiệp. CEO phải được đào tạo, phải có kiến thức về chiến lược, tài chính, nhân sự, pháp lý, quản trị rủi ro và công nghệ. Đây là yêu cầu tất yếu khi doanh nghiệp Việt Nam bước vào giai đoạn cạnh tranh mới khi chúng ta hội nhập sâu và rộng hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

Tôi cho rằng năng lực của doanh nghiệp cuối cùng vẫn gắn với trí tuệ của đội ngũ lãnh đạo. Người lãnh đạo quyết định chiến lược, quyết định văn hóa doanh nghiệp và quyết định chất lượng của cả hệ thống quản trị.

Quan sát cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam trong nhiều năm, theo Giáo sư, "trần tăng trưởng" lớn nhất hiện nay nằm ở đâu?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Trong bối cảnh hiện nay, trần tăng trưởng của nhiều doanh nghiệp thay vì vốn hay thị trường lại nằm ở năng lực quản trị. Doanh nghiệp có thể thành công nhờ sự năng động của người sáng lập trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, khi quy mô mở rộng, việc chuyển từ mô hình phụ thuộc cá nhân sang vận hành dựa trên hệ thống quản trị trở thành yếu tố bắt buộc.

Doanh nghiệp cần xây dựng “thể chế” của riêng mình. Đó là hệ thống quy định, quy trình, cơ chế phân quyền, kiểm soát cùng quy trình ra quyết định giúp tổ chức vận hành hiệu quả.

Nhiều đơn vị có nguồn vốn, thị trường, thậm chí sở hữu công nghệ nhưng hiệu quả kinh doanh chưa tương xứng do hệ thống quản trị chưa theo kịp quy mô. Cách điều hành dựa chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân sẽ cản trở bước phát triển tiếp theo của tổ chức.

Quản trị hiện đại đòi hỏi năng lực xây dựng chiến lược, phân bổ nguồn lực, kiểm soát rủi ro, phát triển đội ngũ và tổ chức thực thi. Quản trị không trực tiếp tạo ra doanh thu nhưng quyết định khả năng khai thác tối đa nguồn lực hiện có. Hệ thống quản trị tốt giúp doanh nghiệp tạo ra giá trị cao hơn từ chính tài sản mình đang sở hữu, đặt nền tảng cho sự tăng trưởng bền vững.

Theo Giáo sư, đâu là những trụ cột của một nền quản trị hiện đại mà doanh nghiệp Việt Nam cần xây dựng để bước vào giai đoạn tăng trưởng mới?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Quản trị doanh nghiệp cần được cụ thể hóa bằng những trụ cột cốt lõi gồm: chiến lược, tài chính, nhân lực, thị trường cho đến quản trị rủi ro. Đó là năm lĩnh vực nền tảng quyết định sức bền và vị thế của mỗi doanh nghiệp.

Bước sang giai đoạn mới, các trụ cột này cũng cần một tầm vóc mới. Sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh đòi hỏi doanh nghiệp bổ sung năng lực quản trị pháp chế để bắt kịp chính sách. Đồng thời, doanh nghiệp cần biết vận dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo vào gắn với quản trị doanh nghiệp, trở thành một giải pháp mới gọi là quản lý‎ hệ thống thông qua công nghệ thông tin và AI, qua đó nâng cao năng lực quản trị hiện đại.

Trí tuệ nhân tạo không dừng lại ở một công cụ hỗ trợ công việc thông thường. Sự xuất hiện của công nghệ này đang làm thay đổi phương thức ra quyết định, giúp nhà quản trị điều hành dựa trên dữ liệu phân tích và dự báo thay vì phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân. Những tổ chức chủ động vận dụng AI vào quản trị sẽ sở hữu lợi thế lớn về tốc độ và khả năng thích ứng trước mọi biến động.

Cùng với đó, thước đo hiệu quả của quản trị hiện đại hướng tới giá trị toàn diện. Bên cạnh chỉ tiêu lợi nhuận, thành công của doanh nghiệp được ghi nhận qua những đóng góp cho người lao động, khách hàng và cộng đồng và xã hội. Trách nhiệm xã hội hay các tiêu chuẩn phát triển bền vững cũng đang trở thành một phần nội lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Dù công nghệ phát triển đến đâu, con người vẫn là trung tâm của mọi mô hình vận hành. Trí tuệ của đội ngũ lãnh đạo quyết định chất lượng quản trị, từ đó tạo nên sức mạnh cho doanh nghiệp. Một nền tăng trưởng mới trước hết cần được dẫn dắt bởi đội ngũ quản trị mới, những con người mang tư duy hiện đại và tinh thần học hỏi không ngừng.

Dù công nghệ phát triển đến đâu, con người vẫn là trung tâm của mọi mô hình vận hành.

Theo Giáo sư, trong mọi mô hình quản trị, con người luôn là yếu tố quyết định. Vậy năng lực của người lãnh đạo cần thay đổi như thế nào để theo kịp nền quản trị mới ấy?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Theo tôi, nền quản trị nào cũng bắt đầu từ con người, trước hết là người lãnh đạo. Bộ máy có thể được đầu tư hiện đại, công nghệ có thể được cập nhật liên tục, nhưng nếu đội ngũ lãnh đạo không thay đổi thì rất khó tạo ra sự thay đổi thực chất trong doanh nghiệp.

Hiện nay, yêu cầu đối với CEO đã khác rất nhiều so với trước đây. Bên cạnh giỏi chuyên môn hay kinh doanh, người lãnh đạo phải có tư duy quản trị hiện đại, có khả năng hoạch định chiến lược, quản trị tài chính, quản trị rủi ro, phát triển con người và dẫn dắt tổ chức thích ứng với những biến động rất nhanh của thị trường. Đó cũng là những yếu tố dần định hình bản sắc, thương hiệu và văn hóa của một doanh nghiệp.

Tôi vẫn luôn cho rằng CEO là một nghề. Đã là nghề thì phải được đào tạo và đào tạo lại. Kiến thức quản trị không phải năng lực bẩm sinh mà được hình thành thông qua học tập, điều hành thực tế tại doanh nghiệp và liên tục cập nhật các xu hướng mới. Thế giới thay đổi từng ngày, khoa học công nghệ phát triển rất nhanh, pháp luật cũng liên tục hoàn thiện. Người lãnh đạo dừng học thì sẽ bị tụt hậu và không thích ứng được với nền kinh tế mới.

Qua quá trình làm việc với cộng đồng doanh nghiệp, tôi nhận thấy nhận thức của các CEO Việt Nam đã thay đổi rất mạnh. Nhiều doanh nghiệp chủ động học hỏi những phương pháp quản trị mới, mạnh dạn ứng dụng AI, chuyển đổi số và xây dựng các mô hình quản trị tiên tiến. Đó là tín hiệu rất tích cực.

Theo tôi, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn tới sẽ gắn chặt với trí tuệ của đội ngũ lãnh đạo. Một người lãnh đạo giỏi sẽ xây dựng được chiến lược đúng, lựa chọn được con người phù hợp, hình thành văn hóa doanh nghiệp tích cực và tạo ra một hệ thống quản trị đủ sức thích ứng trước mọi biến động. Đó mới là nền tảng quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh kinh doanh ngày càng nhiều biến động, theo Giáo sư, một hệ thống quản trị hiệu quả cần được xây dựng trên những nguyên tắc nào để doanh nghiệp vừa tăng trưởng, vừa duy trì sức chống chịu trước rủi ro?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Quản trị hiệu quả bắt đầu từ một cơ chế vận hành minh bạch, nơi quyền hạn, trách nhiệm và quyền lợi được gắn kết chặt chẽ. Khi người được giao quyền chịu trách nhiệm về kết quả và hưởng thành quả tương xứng từ giá trị mình tạo ra, doanh nghiệp sẽ tự hình thành động lực phát triển tự nhiên.

Thực tiễn cho thấy doanh nghiệp tư nhân thường thích ứng linh hoạt nhờ người chủ trực tiếp quản trị đồng vốn của chính mình. Mỗi quyết định đều gắn liền với hiệu quả đầu tư, từ đó tạo ra ý thức sát sao trong quản trị tài chính, nhân sự lẫn rủi ro. Sự gắn kết giữa quyền lợi và trách nhiệm thúc đẩy người lãnh đạo luôn tìm cách tối ưu hóa mọi nguồn lực.

Trong giai đoạn hiện nay, phạm vi quản trị cần được mở rộng toàn diện. Thay vì tập trung đơn thuần vào doanh thu và lợi nhuận, bộ máy điều hành phải bao quát từ chiến lược, tài chính, nhân lực, thị trường đến rủi ro pháp lý và ứng dụng công nghệ. Các yếu tố này kết nối chặt chẽ thành một thể thống nhất.

Năng lực quản trị rủi ro đang trở thành điểm tựa cốt lõi của mỗi tổ chức. Trước những biến động từ thị trường, chính sách hay sự bùng nổ của công nghệ, doanh nghiệp chuẩn bị tốt khả năng dự báo cùng năng lực kiểm soát rủi ro sẽ chủ động duy trì sự ổn định và tăng trưởng dài hạn.

Mọi mô hình quản trị cuối cùng đều hướng về mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động. Hiệu quả hôm nay được đong đếm bằng năng suất, năng lực cạnh tranh cùng giá trị thực tế tạo ra cho khách hàng, người lao động và xã hội.

Nhìn về mười năm tới, Giáo sư kỳ vọng cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam sẽ thay đổi như thế nào để thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng của nền kinh tế?

GS.TS Nguyễn Đức Thuận: Tôi mong muốn cộng đồng doanh nghiệp có bước chuyển căn bản về chất lượng quản trị. Lợi thế cạnh tranh lúc này được định đoạt bằng năng lực quản trị, khả năng đổi mới sáng tạo cùng chất lượng của đội ngũ lãnh đạo.

Thực tế đó đòi hỏi việc hình thành thế hệ CEO được đào tạo bài bản, có tư duy toàn cầu, am hiểu thực tiễn trong nước quốc tế, chủ động ứng dụng công nghệ hiện đại. Khi năng lực lãnh đạo nâng cao, doanh nghiệp mới đủ bản lĩnh vươn lên trong môi trường cạnh tranh khốc liệt.

Song song đó, các doanh nghiệp cần tiệm cận chuẩn mực quản trị quốc tế. Nền tảng quản trị vững chắc giúp doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, hình thành lực lượng doanh nghiệp tư nhân lớn đủ sức giữ vai trò đầu tàu kinh tế.

Bài toán chuyển giao thế hệ cũng cần lời giải bài bản. Muốn phát triển qua nhiều thập kỷ, doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống vận hành, đội ngũ kế cận và văn hóa tổ chức đủ mạnh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào người sáng lập.

Tăng trưởng nhanh phải gắn liền với phát triển bền vững. Doanh nghiệp thành công cần tạo ra lợi nhuận đồng thời giải quyết việc làm, chăm lo cho người lao động và thực hiện trách nhiệm xã hội. Lực lượng doanh nghiệp hội tụ đủ những giá trị đó sẽ trở thành động lực đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Xin cảm ơn Giáo sư!