Thách thức quản lý thuốc lá thế hệ mới

Khi định nghĩa về thuốc lá thế hệ mới trở thành “điểm nghẽn” của luật

Khi những cửa hàng công khai dần thưa vắng, các hoạt động quảng bá trực tiếp bị thu hẹp, thị trường thuốc lá điện tử và thuốc lá nung vẫn đang tìm cách tồn tại với những giao dịch chuyển lên môi trường trực tuyến, những lời mời chào xuất hiện trong các nhóm kín, và việc tiếp cận sản phẩm trở nên khó nhận diện hơn. Thực tế này diễn ra suốt thời gian qua dù Việt Nam đã chính thức thực hiện lệnh cấm toàn diện đối với việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025 theo Nghị quyết số 173 của Quốc hội.

Thống kê từ Ban chỉ đạo 389 TP.HCM, trong nửa đầu năm nay, các lực lượng thuộc ban đã kiểm tra 129 vụ, phát hiện 97 vụ vi phạm, tạm giữ 99.739 bao thuốc lá điếu nhập lậu và sản phẩm thuốc lá điện tử, tổng giá trị hơn 2,3 tỷ đồng, khởi tố 25 vụ với 30 bị can.

Trong khi đó, tại Hà Nội, đại diện lực lượng chức năng cũng cho biết hàng hóa sau khi được đưa về thành phố thường được giấu trong kho kín, các điểm tập kết liên tục thay đổi, việc mua bán chủ yếu diễn ra qua mạng xã hội và dấu vết giao dịch có thể bị xóa ngay sau khi hoàn tất.

Riêng 7 tháng đầu năm 2026, Hà Nội xử lý 96 vụ việc, xử lý hình sự 11 vụ với 22 đối tượng, trong đó, tang vật gồm 3.592 bao thuốc lá nhập lậu, 1.200 đầu lọc và 1.148 sản phẩm thuốc lá điện tử.

Điều này cho thấy, dù đã siết chặt, thuốc lá thế hệ mới vẫn “lách” kẽ hở để tồn tại và nếu không kiểm soát quyết liệt, nguy cơ gia tăng người dùng, nhất là thanh thiếu niên, sẽ tiếp diễn.

Đặc biệt, ngày 22/6 vừa qua, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 160/NQ-CP, thống nhất thông qua hai nhóm chính sách lớn trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo định hướng này, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới khác sẽ bị cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng, các cơ sở bán buôn, bán lẻ cũng sẽ không được trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Tuy vậy, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đều là những sản phẩm xuất hiện cùng sự thay đổi nhanh của công nghệ và chính yếu tố công nghệ cũng khiến cách nhận diện các sản phẩm này trở nên phức tạp hơn so với thuốc lá điếu truyền thống.

Góp ý tại tọa đàm “Góp ý dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi): Tăng cường hiệu quả thực thi và phối hợp liên ngành” do báo Tiền phong tổ chức mới đây, ông Lê Thành Hưng, Trưởng phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam cho hay, thuốc lá nung nóng và thuốc lá điện tử dù cùng có cấu phần điện tử nhưng khác nhau về nguyên liệu cũng như cơ chế hoạt động.

Thuốc lá nung nóng sử dụng nguyên liệu có nền thuốc lá và cơ chế làm nóng tạo sol khí mà không diễn ra quá trình đốt cháy như thuốc lá truyền thống. Trong khi đó, nguyên liệu sử dụng cho thuốc lá điện tử đa dạng hơn và có thể bao gồm nicotine chiết xuất từ thuốc lá hoặc nicotine tổng hợp.

Điều này dẫn đến một vấn đề tưởng như thuần túy kỹ thuật nhưng lại có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình làm luật: nếu định nghĩa không phản ánh đúng bản chất sản phẩm, cơ quan thực thi sẽ dựa vào đâu để phân loại?

Đặc biệt khi Bộ Y tế đặt mục tiêu của luật trong dài hạn là giảm thiểu tác hại đối với sức khỏe con người, đồng thời định hướng ngành sản xuất theo hướng ứng dụng công nghệ, kiểm soát tốt hơn các chất có nguy cơ gây hại và xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp. Khi đó, câu hỏi đặt ra là nếu luật không quy định đủ cụ thể nhưng cũng không có tính dự báo thì pháp luật sẽ luôn đi sau thực tiễn.

Việc quản lý theo cách liệt kê từng sản phẩm có thể phát sinh khoảng trống khi các nhà sản xuất tiếp tục phát triển sản phẩm mới. 

Cần lưu ý rằng, như nhìn nhận của đại biểu Quốc hội Nguyễn Quỳnh Liên, các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng này hiện nay thay đổi rất nhanh theo công nghệ, thị trường và thị hiếu người dùng. Vì vậy đây không chỉ là câu chuyện sử dụng sản phẩm mà liên quan toàn bộ chuỗi từ sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, lưu thông đến tiêu dùng.

Ở một góc độ khác, bà Liên nhấn mạnh tới việc nhiều quốc gia vẫn cho phép thuốc lá mới lưu hành có điều kiện, vì vậy, nếu doanh nghiệp Việt Nam sản xuất để xuất khẩu, gia công hoặc tham gia chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp nước ngoài, pháp luật cũng cần quy định rõ.

Điều này cho thấy, gốc rễ của vấn đề không chỉ là câu chuyện sử dụng sản phẩm mà liên quan toàn bộ chuỗi từ sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, lưu thông đến tiêu dùng.

Ở đây, theo bà Liên, pháp luật phải trả lời rõ doanh nghiệp trong nước có được sản xuất, kinh doanh hay không, hàng hóa nhập khẩu được xử lý thế nào và nếu đã cấm thì phải có biện pháp ngăn chặn sản phẩm xuất hiện trên thị trường.

Cấm được trên giấy, có kiểm soát được ngoài thị trường?

Ngoài câu chuyện về sản xuất, một lớp vấn đề khác xuất hiện sau lệnh cấm là thị trường không chính thức. Theo các chuyên gia, dù thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã bị cấm theo Nghị quyết 173, nhu cầu đối với các sản phẩm này vẫn tồn tại và có xu hướng dịch chuyển sang các kênh giao dịch phi chính thức, đặc biệt trên môi trường số.

Điều đó đặt cơ quan quản lý trước một nghịch lý: một sản phẩm biến mất khỏi thị trường chính thức chưa chắc đã biến mất khỏi đời sống tiêu dùng.

Theo ông Hoàng Đức Nam, Phó trưởng ban công tác đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, với doanh nghiệp, thương hiệu hoặc công ty truyền thông hoạt động chính thức tại Việt Nam, cơ quan chức năng có nhiều công cụ pháp lý để kiểm soát.

Tuy nhiên, các nền tảng xuyên biên giới không đặt máy chủ tại Việt Nam lại khó quản lý hơn, trong khi đây là nơi giới trẻ dành nhiều thời gian mỗi ngày.

Thực tế, người bán trên mạng có thể sử dụng đồng thời nhiều tài khoản, kể cả tài khoản ẩn danh, thường xuyên thay đổi thông tin và không duy trì địa điểm kinh doanh cố định. Một giao dịch vì vậy có thể được tách thành nhiều lớp: nguồn hàng - kho chứa - tài khoản giao dịch - giao nhận - thanh toán.

Qua đó, không gian mạng trở thành lớp kết nối các mắt xích này mà không đòi hỏi người mua, người bán và người vận chuyển phải gặp nhau.

Chính cấu trúc phân tán này đang đặt lực lượng chức năng trước một bài toán khác: phát hiện được hàng hóa chưa đồng nghĩa với làm rõ được cả đường dây.

Vì vậy, theo ông Nam, yêu cầu cấp thiết hiện nay là thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, liên tục giữa các lực lượng chức năng để chủ động nhận diện và xử lý nguy cơ. “Chúng ta tuyệt đối không thể chọn cách tiếp cận thụ động, chờ đến khi có số liệu cho thấy tỷ lệ thanh thiếu nhi sử dụng thuốc lá thế hệ mới gia tăng rồi mới vội vàng phối hợp hành động”, ông Nam nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, đại diện Bộ Y tế tại tọa đàm cũng đề cập yêu cầu xây dựng các hàng rào tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp trong bối cảnh đã xuất hiện tình trạng thuốc lá điện tử từ thị trường chợ đen bị pha trộn ma túy, gây quan ngại đối với sức khỏe cộng đồng.

TS.BS Dương Huy Lương, Phó cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế) nhìn nhận tính khả thi của quy định phụ thuộc đáng kể vào công tác thực thi, truyền thông và khả năng phối hợp liên ngành.

Theo ông Lương, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu kiểm soát thành phần sản phẩm nhằm hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe người sử dụng.

Như vậy, câu chuyện của dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không kết thúc ở việc ghi thêm một nhóm sản phẩm vào danh mục cấm. Phần khó hơn bắt đầu sau đó là nhận diện sản phẩm, phát hiện giao dịch, kiểm soát nguồn cung và xử lý vi phạm.

Nếu không giải được khâu này, những quy định rất chặt ở thị trường chính thức vẫn có thể bị vô hiệu hóa bởi những giao dịch chỉ cách người mua vài cú chạm màn hình.