Thêm ‘tấm hộ chiếu’ cho doanh nghiệp xây dựng

Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) phối hợp cùng báo Tiền Phong công bố chương trình "Đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam 2026" sáng nay tại Hà Nội.

Đây là lần đầu tiên có một chương trình đánh giá chuyên biệt dành cho các nhà thầu xây dựng tại Việt Nam, hướng đến xây dựng một hệ thống đánh giá độc lập, minh bạch và công khai, góp phần chuẩn hóa năng lực doanh nghiệp, đồng thời tạo cơ sở tham chiếu đáng tin cậy cho các chủ đầu tư, cơ quan quản lý và đối tác trong quá trình lựa chọn nhà thầu.

Khi năng lực nhà thầu cần được định danh

Trong nhiều năm qua, năng lực của doanh nghiệp xây dựng thường được đánh giá thông qua từng dự án hoặc hồ sơ dự thầu riêng lẻ. Tuy nhiên, khi quy mô đầu tư ngày càng lớn, yêu cầu về chất lượng, tiến độ, công nghệ và phát triển bền vững ngày càng cao, thị trường cần một hệ thống đánh giá toàn diện và có tính chuẩn hóa.

Theo ban tổ chức, chương trình sẽ xem xét doanh nghiệp trên nhiều tiêu chí không chỉ riêng ở năng lực tài chính, kinh nghiệm thi công, chất lượng công trình mà còn ở góc độ quản trị doanh nghiệp, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, an toàn lao động, trách nhiệm xã hội và các yếu tố phát triển bền vững. Việc đánh giá dựa trên bộ tiêu chí rõ ràng giúp doanh nghiệp có cơ hội chứng minh năng lực bằng dữ liệu và thành tích thực tế thay vì chỉ dựa trên uy tín truyền miệng hay quy mô doanh nghiệp.

Thực tế, ngành xây dựng hiện đóng góp từ 8-9% vào GDP cả nước. Đặc biệt trong năm 2026, nhà nước quyết định đầu tư nguồn vốn khổng lồ lên tới 1 triệu tỷ đồng vào các công trình đầu tư công, với phần lớn tập trung vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật.

Dù sở hữu lực lượng hùng hậu với ước tính hơn 10.000 doanh nghiệp quy mô đa dạng từ trung ương đến địa phương, ngành xây dựng lại đang phát triển một cách tự phát theo yêu cầu thị trường, vẫn thiếu vắng một hệ thống quy chuẩn đánh giá và xếp hạng năng lực bài bản để phân cấp rõ ràng.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch VACC, việc thiết lập một hệ thống cơ sở dữ liệu đầy đủ, cập nhật và được đánh giá khoa học về năng lực doanh nghiệp xây dựng là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tăng tính minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và hỗ trợ chủ đầu tư trong lựa chọn nhà thầu.

“Chúng tôi dự kiến sẽ thực hiện định kỳ 2 năm/lần để cập nhật sự thay đổi của doanh nghiệp. Những doanh nghiệp phát triển sẽ tiếp tục được ghi nhận, còn những doanh nghiệp đi xuống có thể sẽ không còn nằm trong danh sách ở kỳ tiếp theo. Kế hoạch cuối năm 2026 sẽ tổ chức lần đầu và năm 2028 sẽ triển khai đợt thứ hai, đồng thời rút kinh nghiệm để hoàn thiện hơn”, ông Hiệp nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, theo ông Lê Quang Hùng, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, phó chủ tịch hội đồng đánh giá, chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu Việt Nam là hoạt động phi lợi nhuận, không nhằm mục đích tạo nguồn thu. Ngoài ra, điều đáng chú ý là hoạt động đánh giá này không mang tính chất thanh tra hay kiểm tra mà là quá trình chấm điểm dựa trên các tiêu chí đã được công khai và áp dụng thống nhất. Việc đánh giá được thực hiện minh bạch, hướng tới phản ánh đúng thực trạng hoạt động của doanh nghiệp.

“Quan trọng nhất là kết quả đầu ra” ông Hùng nhấn mạnh và cho biết, thông qua hệ thống xếp hạng, doanh nghiệp có thể được phân thành các nhóm như Top 100, Top 50, Top 200 hoặc các cấp độ tương đương. Kết quả này không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được hưởng ưu đãi hay miễn giảm thủ tục hành chính nào, mà chủ yếu đóng vai trò như một chỉ báo về năng lực và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp, tương tự các bảng xếp hạng đại học, ngân hàng hay các tổ chức khác hiện nay.

Cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý, đối tác và thị trường có thêm căn cứ để tham khảo khi đánh giá doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cũng có động lực nâng cao chất lượng quản trị, tăng cường tính minh bạch và cải thiện hiệu quả hoạt động.

Nếu triển khai thống nhất và khách quan, hệ thống đánh giá sẽ góp phần tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch hơn. Những doanh nghiệp có năng lực thực chất sẽ được thị trường nhận diện rõ hơn, qua đó nâng cao khả năng cạnh tranh và tạo niềm tin đối với đối tác, nhà đầu tư.

Đây cũng là một trong các hoạt động thiết thực để góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh, nâng cao chất lượng hoạt động của các doanh nghiệp xây dựng, đồng thời tạo động lực xây dựng đội ngũ doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực vươn tầm quốc tế theo tinh thần Nghị quyết số 68, Nghị quyết số 79 và Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị.

Hướng tới một chuẩn mực mới của ngành xây dựng

Liên quan đến hệ thống đánh giá, ông Nguyễn Quốc Hiệp nhấn mạnh, khó khăn lớn nhất là xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá khách quan và minh bạch. Hội đồng đánh giá đã họp nhiều lần, mời các chuyên gia đầu ngành tham gia góp ý để hoàn thiện khung đánh giá. Chỉ riêng khái niệm "năng lực, kinh nghiệm" cũng đã được thảo luận rất kỹ. Vì vậy, VACC thống nhất, năng lực không chỉ dựa trên doanh thu mà phải phản ánh kinh nghiệm thực hiện các công trình tương tự, bởi doanh thu cao chưa chắc doanh nghiệp trực tiếp thi công.

Ngoài ra, số lượng doanh nghiệp xây dựng trên cả nước rất lớn, hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Vì vậy, giai đoạn đầu VACC lựa chọn 3 nhóm lĩnh vực để đánh giá nhằm bảo đảm phù hợp và khả thi, bao gồm xây dựng dân dụng, xây dựng công trình giao thông, cơ khí và cơ điện.

Ba chuyên ngành này được đánh giá là cơ bản phản ánh đầy đủ bộ mặt của các doanh nghiệp lớn trong ngành.

Ở một góc độ khác, theo ban tổ chức, điểm nhấn quan trọng nhất của chương trình chính là mang lại lợi ích thiết thực cho người thụ hưởng - các chủ đầu tư. Trong bối cảnh thông tin thị trường hiện nay chưa thực sự minh bạch và rõ ràng, các chủ đầu tư rất mong muốn có một nguồn dữ liệu đáng tin cậy để tìm kiếm và lựa chọn những nhà thầu thi công xuất sắc nhất, phù hợp với từng loại hình dự án như công trình dân dụng, công nghiệp hay giao thông.

Với các tiêu chí gắn liền với những gói thầu có giá trị cao (từ 400-500 tỷ đồng trở lên) và tập trung chủ yếu vào các tổng thầu, dòng chảy điểm số đương nhiên sẽ đổ dồn về các doanh nghiệp lớn. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp xây dựng ở phân khúc vừa và nhỏ sẽ khó có thể chen chân vào "sân chơi" này trong giai đoạn đánh giá hiện tại và cần được hội đồng cân nhắc thêm.

Tuy nhiên, chương trình hiện đang mang tính chất thí điểm để kiểm nghiệm cách thức hoạt động, từ đó ghi nhận kinh nghiệm và tiến hành điều chỉnh cho phù hợp. Trong tương lai, nếu các doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa thể tham gia vào sân chơi chung này, hội đồng đánh giá sẽ cân nhắc thiết lập một phân khúc riêng biệt dành cho họ.