Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương: Ý tưởng làm AI từ chính trải nghiệm trong gia đình, nhà trường và cộng đồng

Làm chủ công nghệ, làm chủ AI

Tại lễ công bố cuộc thi AI Young Guru, ông Bùi Hoàng Phương, Thứ trưởng Bộ Khoa học và công nghệ tin rằng, sự chuyển dịch của trí tuệ nhân tạo (AI) đang diễn ra rất nhanh tại Việt Nam.

Theo ông, AI hiện đã len lỏi vào từng ngõ ngách, trở thành một phần không thể thiếu của đời sống xã hội. Từ góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng cho biết năm 2026 sẽ là một cột mốc quan trọng khi Luật Trí tuệ nhân tạo sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3 tới.

"Trên thế giới, số lượng quốc gia đã xây dựng và ban hành được pháp lý hoàn chỉnh về AI vẫn còn rất khiêm tốn. Việt Nam nằm trong số ít các quốc gia tiên phong không chỉ để bắt kịp xu thế, mà còn thể hiện tư duy chủ động kiến tạo", Thứ trưởng chia sẻ.

Theo ông, Việt Nam đang muốn định hình một hành lang pháp lý để vừa quản lý rủi ro, vừa thúc đẩy phát triển, đảm bảo công nghệ này phục vụ tối đa cho lợi ích con người.

Tuy nhiên, dù công nghệ có tiến bộ đến đâu, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương vẫn khẳng định con người là không thể thay thế. Thách thức lớn nhất đối với thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay không phải là tốc độ lan tỏa của công nghệ, mà là năng lực làm chủ.

Ông kỳ vọng người trẻ không chỉ dừng lại ở vai trò người sử dụng thuần túy, mà phải hình thành tư duy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI.

"Hãy bắt đầu làm AI từ những bài toán của Việt Nam. Đất nước đang đối mặt với vô số vấn đề trong các lĩnh vực giao thông, y tế, giáo dục hay nông nghiệp cần những lời giải thông minh", vị lãnh đạo Bộ Khoa học và công nghệ nhấn mạnh.

Ông gợi ý rằng, các ý tưởng không cần phải xuất phát từ những điều quá vĩ mô, mà nên bắt nguồn từ chính trải nghiệm trong gia đình, nhà trường và cộng đồng xung quanh. Một sản phẩm công nghệ tốt nhất theo ông, là sản phẩm giải quyết được tốt nhất một vấn đề cụ thể, dù vấn đề đó là nhỏ nhất.

Bên cạnh năng lực kỹ thuật, vấn đề đạo đức AI được lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ đặc biệt lưu ý như một kim chỉ nam cho thế hệ lập trình viên tương lai.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển vượt qua cả sự kiểm soát, ý thức về tôn trọng dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm xã hội trở nên cấp thiết. AI phải được phát triển để trở nên đáng tin cậy, an toàn và lấy con người làm trung tâm.

Ông Phương ví von rằng, nếu coi AI là ngôn ngữ mới của thời đại, thì việc học cách tư duy và làm việc bằng ngôn ngữ ấy chính là cách để người trẻ nắm lấy cơ hội. Những người biết làm chủ AI chắc chắn sẽ vươn lên và dẫn đầu, tạo ra khoảng cách lớn so với những người chối bỏ hoặc không biết sử dụng công cụ này.

Đưa AI bước ra khỏi giảng đường

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng trường Trường Đại học FPT nhìn nhận, AI đang tác động sâu rộng tới đời sống và thị trường lao động, do đó, tư duy giáo dục hiện đại không thể chọn cách né tránh hay cấm đoán.

Thay vào đó, nhà trường cần hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ này một cách hiệu quả, có trách nhiệm và liêm chính.

Từ đây, cuộc thi AI Young Guru do Đại học FPT tổ chức được thiết kế như một lộ trình học tập và trải nghiệm thực chiến. Đây là hoạt động trọng điểm nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa AI vào học tập theo mô hình "học đi đôi với hành", hưởng ứng các chủ trương lớn của Đảng và Chính phủ về phát triển nguồn nhân lực số.

Cuộc thi hướng tới đối tượng học sinh phổ thông và trung cấp nghề trên toàn quốc, giúp các em sớm hình thành tư duy công nghệ và kỹ năng giải quyết vấn đề.

Cấu trúc của cuộc thi gồm ba vòng. Ở vòng đầu tiên, các thí sinh được yêu cầu hoàn thành các khóa học trực tuyến để trang bị kiến thức nền tảng. Với vòng thứ hai, các đội thi phải quan sát cuộc sống xung quanh để tìm ra vấn đề và đề xuất giải pháp.

Cuối cùng, các đội thi sẽ có 24 giờ để phát triển và hoàn thiện giải pháp, sau đó cùng nhau tranh biện, thuyết trình và demo sản phẩm.

Ông Tùng khẳng định, mục tiêu của cuộc thi không chỉ là tìm ra đội vô địch, mà là tạo ra một thế hệ học sinh dám nghĩ, dám làm, biết nhìn nhận các vấn đề xã hội dưới lăng kính công nghệ.

"Đây chính là sự chuẩn bị tốt nhất cho nguồn nhân lực chất lượng cao mà Việt Nam đang khao khát, những nhân tố có khả năng biến các tiềm năng của AI thành giá trị thực cho cộng đồng", đại diện Đại học FPT chia sẻ.

Việt Nam nghiêm túc với AI

Để những khát vọng của thế hệ trẻ và nỗ lực của các cơ sở giáo dục như FPT có thể phát triển bền vững, một nền tảng pháp lý vững chắc là điều kiện tiên quyết.

Như Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương đã đề cập, Việt Nam đang nằm trong số ít các quốc gia trên thế giới chủ động xây dựng luật riêng cho lĩnh vực này.

Thực tế, bức tranh pháp lý về AI trên thế giới hiện nay vẫn còn nhiều khoảng trống. Mới chỉ có ba khu vực và quốc gia ban hành luật riêng là Liên minh châu Âu (EU), Hàn Quốc và Nhật Bản. Mỗi nơi lại chọn một cách tiếp cận khác nhau tùy thuộc vào văn hóa và trình độ phát triển.

Nếu như EU chọn hướng quản lý chặt chẽ với nhiều tầng nấc kiểm soát rủi ro, thì Nhật Bản lại theo đuổi mô hình mở để thúc đẩy tối đa tiềm năng phát triển. Hàn Quốc đứng ở giữa với các quy định cơ bản thiên về khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh đó, Luật Trí tuệ nhân tạo của Việt Nam được xây dựng với một tư duy chiến lược mang tính dung hòa và thích ứng. Các nhà làm luật đã kết hợp ưu điểm của các mô hình tiên tiến: bảo đảm mức độ an toàn cao hơn khung cơ bản của Hàn Quốc để bảo vệ người dân, nhưng vẫn duy trì sự thông thoáng để thúc đẩy phát triển như tinh thần của Nhật Bản.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với điều kiện thực tiễn của một quốc gia đang phát triển năng động, nơi nhu cầu ứng dụng công nghệ để bứt phá kinh tế là rất lớn.

Về mặt nội dung, Luật được thiết kế theo mô hình luật khung với 8 chương và 35 điều. Cấu trúc này cho phép tập trung vào các nguyên tắc nền tảng, đồng thời trao quyền linh hoạt cho Chính phủ quy định chi tiết các vấn đề kỹ thuật, giúp luật có khả năng thích ứng với tốc độ thay đổi chóng mặt của công nghệ mà không bị lạc hậu.

Một nguyên tắc xuyên suốt được luật khẳng định là định hướng "lấy con người làm trung tâm". AI được xác định rõ ràng là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò quyết định của con người. Mọi hoạt động phát triển và ứng dụng AI phải đảm bảo tính minh bạch, có trách nhiệm và gắn chặt với việc bảo vệ lợi ích quốc gia.

Điểm đột phá của luật nằm ở phạm vi áp dụng. Các quy định không chỉ điều chỉnh các tổ chức, cá nhân trong nước mà còn bao trùm lên cả các tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia hoạt động AI trên lãnh thổ Việt Nam.

Điều này thiết lập một cơ chế quản lý các hoạt động xuyên biên giới, qua đó khẳng định rõ chủ quyền quốc gia trong không gian số, một vấn đề sống còn trong kỷ nguyên kết nối toàn cầu.

Luật cũng chuyển dịch tư duy quản lý từ bị động sang kiến tạo chủ động. Thay vì chạy theo xử lý các sự cố, luật thiết lập cơ chế quản lý theo mức độ rủi ro, phân loại các hệ thống AI để có biện pháp kiểm soát phù hợp.

Các chính sách về phát triển hạ tầng, thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực cũng được quy định cụ thể, tạo đà cho AI trở thành động lực tăng trưởng kinh tế cốt lõi.