Thuế 301 gây áp lực lên cấu trúc ngành sản xuất

Kể từ ngày 24/7, Mỹ chính thức áp thuế nhập khẩu bổ sung đối với Việt Nam và một số nền kinh tế khác, theo Điều 301, Đạo luật thương mại 1974 (Thuế 301).

Đáng chú ý, trong khi 17 nền kinh tế, bao gồm nhiều đối thủ thương mại của Việt Nam như Indonesia, Bangladesh, Ấn Độ… chỉ phải chịu mức thuế 10%, Việt Nam bị áp thuế ở mức cao nhất, lên tới 12,5%.

Sau một tháng áp dụng, theo Chứng khoán ACBS, phạm vi ảnh hưởng của thuế 301 hẹp hơn so với dự kiến và chưa thể tạo ra sức ép đủ lớn lên đà tăng trưởng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, đi sâu vào cấu trúc ngành sản xuất, tác động này lớn hơn đáng kể. Cụ thể, trong 8 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tăng 22,4% lên 374,8 tỷ USD nhưng nhập khẩu tăng tới hơn 35% lên 395,3 tỷ USD, đưa Việt Nam quay về tình trạng thâm hụt thương mại hơn 20,4 tỷ USD.

Mức thâm hụt thương mại của khu vực trong nước tăng đáng kể, từ hơn 18 tỷ USD cùng kỳ năm ngoái lên hơn 30,6 tỷ USD trong 8 tháng đầu năm nay, trong khi khu vực FDI vẫn đạt mức thặng dư hơn 10 tỷ USD. Những dấu hiệu này cho thấy, khu vực FDI vẫn đang nắm vai trò dẫn dắt, trong khi nhóm sản xuất nội địa có dấu hiệu yếu thế.

Phép thử của ngành sản xuất

Thực tế cho thấy, từ nhiều năm nay, khu vực FDI luôn là lực lượng đóng góp chủ yếu vào xuất khẩu và thặng dư thương mại, trong khi nhóm sản xuất nội địa có phần lép vế hơn.

Thuế 301 của Mỹ càng làm sâu sắc hơn sự phân hóa này khi miễn thuế cho các ngành điện tử, bán dẫn vốn là “sân chơi” của các ông lớn FDI, còn các ngành hàng xuất khẩu chủ lực do doanh nghiệp nội dẫn dắt như thủy sản, dệt may, gỗ… lại bị áp thuế cao.

Rõ thấy nhất ở ngành cá tra khi kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ sụt giảm nghiêm trọng tới 50% trong tháng 8/2026, theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP). Đáng chú ý, một số doanh nghiệp cá tra còn phải chịu cả thuế chống bán phá giá từ Mỹ, càng gây thêm áp lực cộng dồn với thuế 301.

Với ngành dệt may, tác động trong ngắn hạn chưa quá lớn bởi mức chênh lệch 2,5% thuế suất chưa đủ để đánh mất lợi thế cạnh tranh từ chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và khả năng đáp ứng đa dạng phân khúc sản phẩm của doanh nghiệp Việt. Tuy nhiên, về dài hạn, rủi ro có thể gia tăng khi các đối thủ cạnh tranh như Bangladesh tận dụng cơ hội để mở rộng phân khúc giá trị cao.

Tuy nhiên, nhóm doanh nghiệp FDI không phải cứ tiếp tục nằm trong vùng an toàn. Song song với thuế 301, Mỹ cũng đưa ra các rào cản thương mại, mở các cuộc điều tra thương mại xoay quanh các vấn đề như dư thừa công suất hay sở hữu trí tuệ.

Trong đó, ACBS đánh giá, nếu nhận phán quyết bất lợi từ cuộc điều tra về vấn đề dư thừa công suất của Mỹ, nhóm doanh nghiệp FDI sẽ bị ảnh hưởng đáng kể bởi chuỗi cung ứng với đầu vào dựa chủ yếu vào nhập khẩu.

Hàng loạt sản phẩm xuất khẩu chủ lực như nhựa, thiết bị điện tử, kim loại và hàng công nghệ có thể bị đánh thuế bổ sung hoặc chịu những rào cản thương mại nghiêm ngặt. Trong trường hợp viến cảnh này xảy ra, tăng trưởng xuất khẩu, một trong ba con ngựa thuộc cỗ xe tam mã của tăng trưởng kinh tế Việt Nam sẽ tổn hại đáng kể.

Rõ ràng, thuế 301 chỉ là điểm khởi đầu và những tác động hẹp hơn so với dự kiến của thuế 301 chưa phải là điều đáng để vui mừng. Loạt động thái áp thuế và bảo hộ thương mại từ phía Mỹ, khởi đầu với thuế 301, đặt ngành sản xuất Việt Nam vào một phép thử quan trọng về năng lực tự chủ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa cũng như minh bạch hóa chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, với diễn biến chính sách thương mại khó lường, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng, đơn cử như việc mở rộng sang Nga, Nam Mỹ của nhóm thủy sản hay nỗ lực khai thác thị trường Trung Đông của ngành hàng dệt may.

Đây cũng được xem là giải pháp quan trọng để doanh nghiệp hạn chế tác động tiêu cực từ những chính sách thương mại của Mỹ, qua đó duy trì nguồn lực để củng cố năng lực tự chủ và tính cạnh tranh trên trường quốc tế.