Thuế quan buộc doanh nghiệp nhìn lại toàn bộ chuỗi cung ứng

Những thay đổi về chính sách thuế từ các đợt điều chỉnh thuế quan, cải cách thuế quốc tế đến việc triển khai thuế tối thiểu toàn cầu của OECD đang tác động trực tiếp tới dòng vốn đầu tư, cấu trúc chuỗi cung ứng và quyết định phân bổ nguồn lực của doanh nghiệp.

Đối với Việt Nam, tác động này càng rõ nét hơn khi nền kinh tế có độ mở thuộc nhóm cao nhất thế giới, đồng thời đang là điểm đến quan trọng trong làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Những yếu tố từng tạo nên lợi thế cạnh tranh như chi phí lao động hay ưu đãi đầu tư đang dần nhường chỗ cho các tiêu chí mới gồm khả năng thích ứng, chất lượng dữ liệu, năng lực quản trị và mức độ sẵn sàng vận hành.

Khảo sát mới nhất của Deloitte với 363 lãnh đạo doanh nghiệp tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho thấy mức độ nhạy cảm của doanh nghiệp đối với các biến động thuế quan. Có tới 41% doanh nghiệp cho biết sẵn sàng xem xét tái cấu trúc đáng kể chuỗi cung ứng khi chi phí phát sinh từ thuế quan tăng dưới 20%. Thêm 42% doanh nghiệp chỉ chấp nhận được mức tăng chi phí tối đa khoảng 40%.

Những con số này cho thấy, thuế quan đã vượt khỏi phạm vi của một biến số tài chính để trở thành nhân tố có thể làm thay đổi cấu trúc vận hành của doanh nghiệp.

Từ tối ưu chi phí sang xây dựng khả năng chống chịu

Trong giai đoạn toàn cầu hóa trước đây, doanh nghiệp thường ưu tiên những mắt xích có chi phí thấp nhất nhằm tối đa hóa hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, những cú sốc liên tiếp từ đại dịch, xung đột địa chính trị, gián đoạn logistics và các vòng điều chỉnh thuế quan đã làm thay đổi tư duy này.

Theo Deloitte, gần 70% lãnh đạo doanh nghiệp hiện ưu tiên độ tin cậy, sự ổn định và mức độ phù hợp chiến lược của đối tác hơn là yếu tố giá thành đơn thuần.

Sự chuyển dịch này cho thấy, chi phí thấp nhất chưa chắc tạo ra giá trị lớn nhất. Trong môi trường kinh doanh đầy biến động, khả năng duy trì hoạt động liên tục và giảm thiểu rủi ro gián đoạn ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh có giá trị hơn.

Đối với Việt Nam, đây vừa là cơ hội vừa là thách thức. Cơ hội xuất hiện khi nhiều tập đoàn toàn cầu tiếp tục tìm kiếm các địa điểm sản xuất mới ngoài những trung tâm truyền thống.

Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn mới sẽ không còn dựa chủ yếu vào ưu đãi thuế hay chi phí thấp. Các nhà đầu tư ngày càng quan tâm tới chất lượng hạ tầng, tính minh bạch của dữ liệu, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và mức độ ổn định của môi trường kinh doanh.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất hiện nay là việc triển khai Trụ cột Hai của OECD. Cơ chế này thiết lập mức thuế doanh nghiệp tối thiểu toàn cầu 15% đối với các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu euro trở lên, nhằm hạn chế cuộc đua giảm thuế giữa các quốc gia. OECD cho biết cơ chế này đã bắt đầu được áp dụng từ năm 2024 và ngày càng có nhiều quốc gia tham gia triển khai.

Việt Nam cũng đã chính thức áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu từ đầu năm 2024 và tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho việc thực thi.

Điều này tạo ra một bước ngoặt lớn trong cạnh tranh thu hút đầu tư. Trong nhiều thập kỷ, ưu đãi thuế là một trong những công cụ quan trọng để thu hút dòng vốn FDI. Tuy nhiên, khi mức thuế tối thiểu toàn cầu được áp dụng rộng rãi, hiệu quả của các ưu đãi thuế truyền thống sẽ suy giảm đáng kể đối với nhiều tập đoàn lớn.

Nói cách khác, cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư đang dịch chuyển từ ưu đãi thuế sang chất lượng môi trường đầu tư.

Đây là thời điểm các quốc gia cũng như doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn cho năng lực thực chất, từ hạ tầng logistics, nguồn nhân lực chất lượng cao đến khả năng đổi mới sáng tạo và quản trị dữ liệu.

Điểm nghẽn lớn về thuế nằm bên trong doanh nghiệp

Dù các biến động bên ngoài đang ngày càng phức tạp, nhiều thách thức lại xuất phát từ chính nội tại doanh nghiệp.

Khảo sát của Deloitte cho thấy hơn một nửa khó khăn trong việc ứng phó với các thay đổi thuế và thuế quan đến từ những hạn chế nội bộ như dữ liệu phân tán, quy trình thiếu chuẩn hóa, năng lực công nghệ còn yếu và thiếu hụt nhân sự có chuyên môn phù hợp.

Thực tế này cho thấy bài toán thuế ngày nay không còn là câu chuyện riêng của bộ phận tài chính. Để đáp ứng các yêu cầu mới, doanh nghiệp cần kết nối dữ liệu giữa tài chính, pháp lý, vận hành, logistics và chuỗi cung ứng. Chất lượng dữ liệu đang trở thành yếu tố quyết định khả năng dự báo rủi ro, đánh giá tác động chính sách và đưa ra quyết định chiến lược.

Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo đang mở ra một hướng tiếp cận mới. Các hệ thống AI thế hệ mới có khả năng hỗ trợ doanh nghiệp xử lý khối lượng lớn dữ liệu thuế, theo dõi thay đổi quy định theo thời gian thực và mô phỏng tác động của các kịch bản chính sách khác nhau. Giá trị lớn nhất của công nghệ không nằm ở việc thay thế con người mà ở việc nâng cao tốc độ và chất lượng ra quyết định.

Nhìn rộng hơn, thuế đang dịch chuyển từ vai trò một yếu tố tuân thủ sang một biến số chiến lược. Mỗi thay đổi về thuế quan hay quy định quốc tế đều có thể tác động đến cấu trúc chi phí, dòng vốn đầu tư và vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Việc theo dõi và dự báo chính sách đang trở thành một phần của năng lực quản trị chiến lược.

Thuế vì thế đang chuyển từ vai trò kiểm soát rủi ro sang vai trò kiến tạo giá trị. Khả năng hiểu và dự báo tác động của thuế quan, cải cách thuế quốc tế hay các quy định mới sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư, thiết kế chuỗi cung ứng và phân bổ nguồn lực.

“Việc từng bước nâng chức năng thuế từ tuân thủ sang hỗ trợ quyết định chiến lược sẽ giúp doanh nghiệp ứng phó vững vàng hơn trước những bất định phía trước”, ông Bùi Tuấn Minh, lãnh đạo dịch vụ tư vấn thuế và pháp lý của Deloitte Việt Nam nhận định.