Thuế quan khó lường, doanh nghiệp Việt đối mặt nhiều tầng rủi ro thương mại

Phán quyết mới đây của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ bác bỏ cơ chế thuế đối ứng được các chuyên gia nhìn nhận là không đồng nghĩa với việc cục diện thương mại Mỹ và thế giới bước vào trạng thái ổn định, mà chỉ là một bước điều chỉnh kỹ thuật trong chiến lược dài hạn của Mỹ.

Tranh luận pháp lý không làm thay đổi mục tiêu chính sách

Ông Đinh Trường Hinh, nguyên chuyên gia kinh tế cao cấp của Ngân hàng Thế giới chỉ ra cách tiếp cận nhất quán của Tổng thống Mỹ Donald Trump là coi thuế quan như một đòn bẩy nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế Mỹ và thu hẹp thâm hụt thương mại. Nếu mục tiêu trọng tâm của ông Trump là giảm thâm hụt hàng hóa thì các biện pháp thuế quan sẽ còn được khai thác tối đa.

Từ đó, ông Hinh cho rằng phán quyết của Tòa án Tối cao không thay đổi định hướng cốt lõi. Thực tế, ngay sau đó, Nhà Trắng đã ký sắc lệnh áp thuế nhập khẩu toàn cầu 10% trong 150 ngày kể từ 24/2 và phát tín hiệu có thể nâng lên 15%.

"Đây được xem là 'phương án chuyển tiếp', trong khi nhánh hành pháp vẫn còn trong tay nhiều công cụ pháp lý khác", ông Hinh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, PGS. Nguyễn Thu Trang, Đại học Luật Temple và Viện Nghiên cứu Luật Hoa Kỳ - châu Á (Đại học Luật New York) cho hay, hiện nhiều công cụ pháp lý thay thế đang được Washington kích hoạt.

Cụ thể, ngoài khoản 122 của Đạo luật Thương mại 1974, Mỹ có thể sử dụng hàng loạt cơ chế khác như khoản 301 (hành vi thương mại không công bằng), khoản 232 (an ninh quốc gia), khoản 338 (phân biệt đối xử thương mại) hay khoản 201 (biện pháp tự vệ).

Thực tế, ngay sau phán quyết, đại diện Thương mại Mỹ đã tuyên bố xúc tiến điều tra theo khoản 301. Các cuộc điều tra dạng này thường kéo dài khoảng một năm trước khi đưa ra kết luậ. Và trong quá trình đó, gánh nặng chứng minh thường thuộc về doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo bà Trang, khả năng cao chính quyền Mỹ sẽ không dựa vào một công cụ duy nhất, mà kết hợp nhiều biện pháp để duy trì hiệu quả chính sách. "Điều này đồng nghĩa, môi trường thương mại sắp tới sẽ phân tầng, linh hoạt và khó dự báo hơn", bà nói.

Ba kịch bản chính sách và “khoảng đệm” ngắn hạn

Từ góc nhìn kinh tế quốc tế, GS. Nguyễn Đức Khương, Trường Kinh doanh Leonard de Vinci (Pháp), đưa ra ba kịch bản có thể xảy ra sau 150 ngày.

Thứ nhất, Quốc hội Mỹ gia hạn mức thuế 15% đồng bộ với tất cả quốc gia.

Thứ hai, Mỹ áp dụng linh hoạt các công cụ pháp lý để điều chỉnh thuế theo từng quốc gia, từng ngành.

Thứ ba, thuế quay trở lại trạng thái trước tháng 4/2025.

Khả năng lớn nhất, theo ông Khương, nghiêng về kịch bản thứ hai, tức là nước này sẽ triển khai một môi trường thuế quan đa lớp với các biện pháp phòng vệ thương mại song hành cùng rào cản kỹ thuật.

Trong bối cảnh đó, giai đoạn 150 ngày với mức thuế 10% được xem là “khoảng lặng kỹ thuật”. Nó giúp thị trường ổn định tâm lý, nhưng không làm giảm áp lực dài hạn.

Trên thực tế, không ít doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cũng đang rất lo lắng bởi chính sách thuế "đa lớp" có thể được Mỹ triển khai sau 150 ngày tới.

Trong đó, ngành thủy sản với biên lợi nhuận mỏng và nguy cơ “thuế chồng thuế” là rất lớn. Theo bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết, nhiều doanh nghiệp từng phải chịu tình trạng “thuế chồng thuế”, bao gồm thuế đối ứng, thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp.

Có thời điểm, tổng mức thuế với tôm lên tới gần 50%. Với biên lợi nhuận vốn đã mỏng, mức thuế này khiến xuất khẩu gần như mất tính khả thi.

Việc Mỹ tạm hạ thuế xuống 10% trong 150 ngày giúp doanh nghiệp có cơ hội khôi phục đơn hàng và đàm phán lại giá bán. Tuy nhiên, bà Hằng cảnh báo đây có thể chỉ là “khoảng thở ngắn”.

Ngoài thuế, các rào cản kỹ thuật ngày càng siết chặt, như quy định bảo vệ động vật biển có vú (MMPA) hay chương trình giám sát nhập khẩu thủy sản (SIMP). Xu hướng chung là tăng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng.

"Trong các vụ điều tra phòng vệ thương mại, nếu doanh nghiệp không cung cấp đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, cấu trúc chi phí, lao động và toàn bộ chuỗi cung ứng, họ có thể phải chịu mức thuế bất lợi", bà Hằng lo ngại.

Ở góc độ logistics, ông Trần Chí Dũng, Ủy viên ban thường vụ Hiệp hội Doanh nghiệp logistics Việt Nam (VLA), cho rằng ngành vận tải và xuất nhập khẩu đã quen với các biến động lớn kể từ đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay không nằm ở việc điều chỉnh giá hay đàm phán hợp đồng, mà ở các tình huống thay đổi thuế giữa chừng, biến động pháp lý và cơ chế hoàn thuế.

Theo ông Dũng, doanh nghiệp cần chú trọng điều khoản biến động giá trong hợp đồng và xây dựng “mạng lưới cung ứng số”, tức hệ thống dữ liệu đầy đủ về nguồn gốc, chi phí và lộ trình vận chuyển, để phục vụ đàm phán và chứng minh xuất xứ.

"Trong bối cảnh hơn 90% doanh nghiệp chưa sẵn sàng chuyển đổi số, yêu cầu này đặt ra thách thức lớn nhưng cũng là điều kiện sống còn", ông Dũng nói.

Ở góc nhìn khác, ông Hoàng Việt Dũng, chuyên gia tư vấn thuế và hải quan, cho rằng, doanh nghiệp cần thay đổi cách tiếp cận: thuế quan không còn là rủi ro bất thường, mà là biến số cấu thành trong chiến lược kinh doanh. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý trong nước cũng đang siết chặt việc cấp giấy chứng nhận xuất xứ (CO), tăng cường hậu kiểm hồ sơ.

"Điều này đòi hỏi doanh nghiệp chủ động kiểm soát chuỗi cung ứng, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà nhập khẩu Mỹ", ông nói.

Theo ông Dũng, mặc dù Mỹ vẫn là thị trường trụ cột của xuất khẩu Việt Nam nhưng chiến lược dài hạn không thể dựa trên một thị trường duy nhất. Các doanh nghiệp cần sớm đa dạng hóa thị trường, nâng cao giá trị gia tăng, đầu tư vào công nghệ và giáo dục, để nâng cấp năng lực cạnh tranh nội tại mới là nền tảng bền vững.