Thuế thu nhập cá nhân cần bắt nhịp mức sống

Trong dự thảo Thông tư hướng dẫn Luật Thuế thu nhập cá nhân sửa đổi, Bộ Tài chính đề xuất nâng mức thu nhập làm căn cứ xác định người phụ thuộc từ 1 triệu đồng lên 3 triệu đồng mỗi tháng. Đây là một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm bởi tác động trực tiếp đến hàng triệu người nộp thuế.

Theo quy định hiện hành, một cá nhân chỉ được coi là người phụ thuộc khi tổng thu nhập từ tất cả các nguồn không vượt quá 1 triệu đồng mỗi tháng. Mức giới hạn này đã tồn tại hơn một thập kỷ, trong khi thu nhập bình quân, tiền lương tối thiểu và chi phí sinh hoạt đều đã thay đổi đáng kể.

Bà Lê Thị Yến, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn thuế Hà Nội cho rằng, việc điều chỉnh lên 3 triệu đồng là bước đi hợp lý cả về cơ sở pháp lý lẫn thực tiễn.

Theo bà, tiêu chí xác định người phụ thuộc cần phản ánh đúng khả năng tự đảm bảo cuộc sống của một cá nhân trong bối cảnh kinh tế hiện tại. Khi ngưỡng thu nhập giữ nguyên quá lâu, khoảng cách giữa quy định và thực tế ngày càng lớn. Nhiều người vẫn có một khoản thu nhập nhỏ nhưng hoàn toàn chưa đủ để tự trang trải cuộc sống, song lại bị loại khỏi diện người phụ thuộc.

Xét trên mặt bằng chi phí hiện nay, ngay cả mức 3 triệu đồng cũng chưa phải con số cao, đặc biệt tại các đô thị lớn. Tuy vậy, đây vẫn là bước điều chỉnh đáng kể so với quy định cũ vì phản ánh sát hơn điều kiện sinh hoạt của người dân.

Nếu được thông qua, nhóm hưởng lợi rõ nét nhất sẽ là những người đang trực tiếp nuôi dưỡng cha mẹ cao tuổi, con đang đi học, người mất khả năng lao động hoặc người thân có nguồn thu thấp và thiếu ổn định. Những trường hợp trước đây vượt ngưỡng 1 triệu đồng nên không được tính giảm trừ có thể sẽ được đưa trở lại diện người phụ thuộc.

Theo góc nhìn của chuyên gia, chính sách này cần được nhìn nhận như một công cụ bảo đảm công bằng trong điều tiết thu nhập. Việc giảm bớt nghĩa vụ thuế cho những người đang gánh trách nhiệm chăm sóc gia đình sẽ giúp họ có thêm nguồn lực tài chính, đồng thời thể hiện tính nhân văn của hệ thống thuế.

Điều chỉnh con số thôi chưa đủ

Dù đánh giá cao việc nâng ngưỡng thu nhập, bà Yến cho rằng hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc rất lớn vào cách hướng dẫn thực hiện.

Một trong những vấn đề dễ phát sinh là xác định thu nhập của người phụ thuộc trong những trường hợp có nguồn thu không thường xuyên hoặc đến từ nhiều kênh khác nhau.

Thực tế có những người làm bán thời gian, lao động thời vụ, cung cấp dịch vụ tự do hoặc có thêm thu nhập từ cho thuê tài sản. Việc xác định thu nhập bình quân tháng trong các trường hợp này đòi hỏi hướng dẫn đủ rõ để tránh cách hiểu khác nhau giữa người nộp thuế và cơ quan quản lý.

Theo bà Yến, văn bản hướng dẫn cần quy định cụ thể phạm vi các khoản được tính là thu nhập, phương pháp xác định thu nhập bình quân theo tháng, hồ sơ chứng minh đối với các khoản thu không ổn định cùng những ví dụ minh họa sát với thực tế. Cách tiếp cận này sẽ góp phần hạn chế tranh chấp trong quá trình kê khai và quyết toán thuế.

Ở góc độ dài hạn, vị chuyên gia cũng cho rằng việc nâng ngưỡng người phụ thuộc chỉ là một phần của quá trình cải cách chính sách giảm trừ gia cảnh. Mức giảm trừ dành cho chính người nộp thuế cũng cần được rà soát đồng bộ để theo kịp biến động của mức sống và lạm phát.

Song song với đó, thủ tục hành chính cần được đơn giản hóa nhờ khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu dân cư và dữ liệu hộ tịch. Khi các thông tin đã được các cơ quan nhà nước quản lý tập trung, việc yêu cầu người dân nhiều lần nộp lại cùng một bộ hồ sơ sẽ làm gia tăng chi phí tuân thủ và kéo giảm hiệu quả cải cách.

Một đề xuất khác được bà Yến đồng tình là xây dựng cơ chế điều chỉnh định kỳ đối với các tiêu chí giảm trừ gia cảnh thay vì chờ sửa luật sau nhiều năm.

Giá cả và mức sống thay đổi liên tục khiến các ngưỡng tính thuế rất dễ lạc hậu nếu chỉ được điều chỉnh theo chu kỳ dài. Cơ chế gắn với chỉ số giá tiêu dùng hoặc một chỉ số kinh tế phù hợp sẽ giúp chính sách phản ứng nhanh hơn với thực tiễn, đồng thời vẫn có thể thiết kế các ngưỡng điều chỉnh để bảo đảm sự ổn định của nguồn thu ngân sách.

Theo bà Yến, một hệ thống thuế hiện đại không chỉ hướng đến mục tiêu thu đúng và thu đủ mà còn phải tạo điều kiện để người dân dễ thực hiện nghĩa vụ của mình. Chính sách càng minh bạch, quy định càng rõ ràng thì chi phí tuân thủ càng thấp và hiệu quả quản lý càng cao.