Trái phiếu doanh nghiệp năng lượng: Thấy gì từ sai phạm của Tập đoàn PC1, Năng lượng VCP và Bắc Phương?

Sau giai đoạn bùng nổ đầu tư điện gió, điện mặt trời gắn với cơ chế giá FIT, thị trường trái phiếu doanh nghiệp năng lượng tái tạo đang bước vào giai đoạn thử lửa.

Một kết luận của Thanh tra Chính phủ gần đây cho thấy, tồn tại nhiều vấn đề trong quá trình doanh nghiệp năng lượng huy động và sử dụng vốn thông qua trái phiếu cũng như công bố thông tin.

Thực tế này từng được TheLEADER cảnh báo từ bốn năm trước về nguy cơ trái phiếu doanh nghiệp năng lượng tái tạo trở thành “bom nợ”. Bối cảnh khi đó cho thấy nhiều dự án phụ thuộc mạnh vào chính sách giá ưu đãi, dòng tiền chưa ổn định, trong khi trái phiếu lại có kỳ hạn trung – dài hạn với áp lực trả nợ lớn.

Thanh tra Chính phủ chỉ rõ, nhóm ba doanh nghiệp gồm Công ty CP Tập đoàn PC1, Công ty CP Xây dựng và Năng lượng VCP và Công ty CP Năng lượng Bắc Phương đã thực hiện ba đợt phát hành với năm mã trái phiếu, tổng giá trị gần 3.840 tỷ đồng.

Trong nhóm doanh nghiệp năng lượng tư nhân, PC1 nổi lên với vai trò tổng thầu EPC và nhà đầu tư nhiều dự án điện gió, điện mặt trời và thủy điện trên cả nước. Doanh nghiệp này đã tham gia triển khai hàng loạt dự án điện gió tại Gia Lai, Trà Vinh, Sóc Trăng, Tiền Giang; đồng thời là tổng thầu EPC cho nhiều dự án điện mặt trời quy mô lớn trong giai đoạn 2019–2021.

Theo kết luận thanh tra, hoạt động huy động và quản lý nguồn vốn trái phiếu tại doanh nghiệp này bộc lộ những tồn tại liên quan đến công bố thông tin và theo dõi dòng tiền sau phát hành. Thanh tra Chính phủ kiến nghị rà soát, chấn chỉnh và yêu cầu khắc phục các vi phạm nhằm bảo đảm kỷ luật tài chính và minh bạch thị trường.

Liên quan tới Công ty CP Xây dựng và Năng lượng VCP, trái phiếu được sử dụng như công cụ huy động vốn cho các thương vụ đầu tư và M&A dự án năng lượng, trong đó có thủy điện và các dự án điện tái tạo.

Với việc chỉ ra một số sai phạm liên quan đến công bố thông tin, báo cáo sử dụng vốn trái phiếu và tuân thủ quy định pháp luật chứng khoán, cơ quan thanh tra yêu cầu doanh nghiệp khắc phục vi phạm, bổ sung báo cáo và chấn chỉnh hoạt động phát hành theo quy định.

Đối với Công ty CP Năng lượng Bắc Phương, doanh nghiệp tập trung đầu tư vào các dự án điện mặt trời tại nhiều địa phương, tận dụng giai đoạn chính sách ưu đãi để triển khai dự án. Tuy nhiên, tương tự nhiều doanh nghiệp cùng ngành, hoạt động huy động vốn trái phiếu của Bắc Phương cũng được thanh tra chỉ ra những tồn tại về công bố thông tin và quản lý nguồn vốn sau phát hành.

Các kiến nghị thanh tra nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định pháp luật về trái phiếu doanh nghiệp, tránh tình trạng sử dụng vốn không đúng mục đích hoặc thiếu minh bạch.

Ở chiều ngược lại, một điểm đáng chú ý là vai trò của các ngân hàng trong việc nắm giữ trái phiếu doanh nghiệp năng lượng. Từ giai đoạn 2020 trở lại đây, Ngân hàng Quân đội (MB) được ghi nhận là một trong những tổ chức tín dụng tham gia sâu vào thị trường trái phiếu của các doanh nghiệp năng lượng quy mô lớn, đặc biệt trong lĩnh vực điện tái tạo.

Như TheLEADER thông tin, MB từng tham gia thu xếp, đầu tư hoặc nắm giữ lượng đáng kể trái phiếu của một số doanh nghiệp được xem là “đầu tàu” trong làn sóng phát triển điện gió, điện mặt trời giai đoạn cao điểm. Điển hình như Vietracimex, doanh nghiệp từng huy động hàng nghìn tỷ đồng trái phiếu để triển khai các dự án điện gió quy mô lớn.

Bên cạnh đó, thị trường cũng ghi nhận một số tập đoàn tư nhân lớn trong lĩnh vực hạ tầng – năng lượng tái tạo huy động vốn rất mạnh thông qua cả trái phiếu và tín dụng ngân hàng, với dư nợ lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng trong giai đoạn 2019–2021.

Thậm chí, có doanh nghiệp chỉ mới tự vực dậy sau gần 3 năm "nằm yên không đầu tư" để tự tái cấu trúc toàn diện – trong đó đàm phán, xử lý với các trái chủ giữ vai trò quan trọng.

Thực tế này cho thấy mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa hệ thống ngân hàng và chu kỳ tăng trưởng nóng của thị trường năng lượng tái tạo.

Nhìn tổng thể, trường hợp vi phạm của PC1, VCP và Bắc Phương cho thấy phần nào trạng thái thị trường trái phiếu năng lượng tái tạo. Các doanh nghiệp năng lượng đã qua giai đoạn tăng trưởng nóng dựa trên chính sách ưu đãi, trong khi nghĩa vụ tài chính và áp lực trả nợ vẫn còn nguyên.

Thay vào đó, trái phiếu được đặt trong bối cảnh cơ chế cạnh tranh, giá điện chịu sức ép điều chỉnh, hạ tầng lưới truyền tải chưa theo kịp tốc độ đầu tư – tức trở thành phép thử lớn đối với năng lực tài chính và quản trị doanh nghiệp.