Từ chủ quyền lãnh thổ đến chủ quyền trên không gian số

Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Sáng 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản "Tuyên ngôn Độc lập" khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thời đại ấy, chủ quyền trước hết là quyền của một dân tộc được tự quyết định vận mệnh của mình, làm chủ lãnh thổ và không chịu sự áp đặt từ bên ngoài.

81 năm sau, Việt Nam bước vào một giai đoạn rất khác. "Lễ Quốc khánh năm nay diễn ra trong một khí thế hoàn toàn mới, đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử Việt Nam: Tiếp sau kỷ nguyên độc lập, kỷ nguyên thống nhất và kỷ nguyên đổi mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã chính thức đánh dấu đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới - hướng tới xây dựng một Việt Nam giàu mạnh và thịnh vượng", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Lễ kỷ niệm 81 năm Quốc khánh 2/9.

Kỷ nguyên mới đang được hiện thực hóa bằng sự dịch chuyển của nền kinh tế lên môi trường số. Dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất mới, trong khi trí tuệ nhân tạo bắt đầu định hình năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cùng với sự dịch chuyển ấy, một câu hỏi được đặt ra: khi một phần đời sống quốc gia tồn tại trên không gian số, chủ quyền quốc gia sẽ được bảo vệ như thế nào?

Sau năm 1945, định nghĩa "công nghệ" tại Việt Nam là năng lực phục vụ sản xuất, quốc phòng và thông tin liên lạc. Những kỹ sư Việt Nam đã tự chế tạo vũ khí, xây dựng mạng lưới thông tin liên lạc phục vụ chiến trường.

Đổi mới 1986 với những quyết sách táo bạo đã giúp Việt Nam mở cửa, tiếp nhận công nghệ và tham gia chuỗi sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, việc hội nhập cũng đặt ra bài toán phụ thuộc, khiến câu chuyện chủ quyền công nghệ bắt đầu xuất hiện.

Tới cuối năm 1997, việc kết nối Internet đã mở ra không gian hoàn toàn mới. Từ thời điểm đó, người Việt không chỉ sống trong không gian vật lý hữu hình, mà bắt đầu giao tiếp, mua bán, lưu trữ thông tin, học tập và kinh doanh trên mạng.

Nếu trong thế kỷ XX, một quốc gia có thể nhìn thấy biên giới của mình trên bản đồ địa lý với những đèo cao, sông rộng, thì bước sang thế kỷ XXI, một phần quan trọng của đời sống quốc gia lại vận hành "không biên giới", mở đầu cho khái niệm chủ quyền số.

Đây cũng là thời điểm Việt Nam chuyển dịch từ vị thế tiêu thụ công nghệ sang tham vọng làm chủ công nghệ. Những tập đoàn như FPT, Viettel, VNPT, CMC, VNG đã bước đầu định hình nên hạ tầng và chủ quyền số quốc gia.

Tiếp sau kỷ nguyên độc lập, kỷ nguyên thống nhất và kỷ nguyên đổi mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã chính thức đánh dấu đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới - hướng tới xây dựng một Việt Nam giàu mạnh và thịnh vượng.

Chủ quyền không chỉ là đất, biển, trời

"Chủ quyền số" được hiểu là năng lực của một quốc gia trong việc tự quyết, kiểm soát và bảo vệ những lợi ích cốt lõi của mình trên không gian mạng, từ dữ liệu, hạ tầng, nền tảng, công nghệ chiến lược cho đến an ninh mạng và năng lực đổi mới sáng tạo.

Trong nghiên cứu về tự chủ chiến lược số, cơ quan tư vấn chiến lược của Nghị viện Châu Âu (EPRS) định nghĩa, chủ quyền số là năng lực duy trì sự tự chủ chiến lược trên không gian số, giúp quốc gia bảo vệ dữ liệu, hạ tầng và quyền ban hành luật pháp trước các chi phối từ bên ngoài.

Còn theo tổ chức nghiên cứu thị trường Gartner, chủ quyền số đã chuyển từ tuân thủ pháp lý đơn thuần sang chiến lược cấp thiết nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc độc quyền vào các nhà cung cấp công nghệ nước ngoài.

Bài học từ Liên minh châu Âu (EU) với Đạo luật dữ liệu và Đạo luật AI cho thấy, chủ quyền số là năng lực giảm thiểu sự phụ thuộc chiến lược, làm chủ công nghệ cốt lõi để bảo vệ lợi ích quốc gia, trong khi vẫn duy trì kết nối mở với mạng lưới toàn cầu.

Bởi một quốc gia không thể tự sản xuất mọi con chip, hay xây mọi mô hình AI. Nhưng quốc gia đó bắt buộc phải biết rõ đâu là những năng lực nền tảng mà nếu mất quyền kiểm soát, an ninh quốc gia và sự ổn định kinh tế sẽ bị tổn thương.

Nhìn sang Trung Quốc, quốc gia này đã tăng tốc đầu tư hàng trăm tỷ USD vào sản xuất chip bán dẫn, hệ điều hành riêng, mô hình AI thế hệ mới và thiết bị viễn thông, nhằm bảo vệ chủ quyền số, cũng như năng lực tự chủ công nghệ.

Theo các chuyên gia, chủ quyền số của một quốc gia sẽ được cấu thành từ 5 trụ cột. Trụ cột đầu tiên là chủ quyền dữ liệu, bao phủ mọi mặt đời sống từ thông tin công dân, giao dịch tài chính đến vận hành nền kinh tế.

Vấn đề không chỉ là dữ liệu đặt ở đâu, mà quan trọng hơn là ai có quyền truy cập, ai kiểm soát dòng chảy dữ liệu và dữ liệu được khai thác ra sao. Trong kỷ nguyên AI, nếu dữ liệu được coi là nguyên liệu đầu vào, thì một quốc gia buộc phải kiểm soát được "nguyên liệu" của mình, nhằm tự chủ năng lực AI.

Trụ cột thứ hai là chủ quyền hạ tầng số. Báo cáo của SSI Research chỉ ra rằng, hiện nay hơn 97% thị phần hạ tầng trung tâm dữ liệu tại Việt Nam thuộc về 4 doanh nghiệp trong nước là Viettel IDC, VNPT, FPT Telecom và CMC Telecom. Đây chính là hạ tầng chiến lược để Việt Nam từng bước giảm sự phụ thuộc vào các nền tảng điện toán đám mây nước ngoài và làm chủ hạ tầng số trong nước.

Trụ cột thứ ba là làm chủ công nghệ lõi. Tuy nhiên, việc làm chủ công nghệ không có nghĩa là sản xuất mọi thứ bằng mọi giá. "Làm chủ" thực chất là sự lựa chọn những công nghệ chiến lược mà quốc gia bắt buộc phải nắm giữ.

Đây cũng là lý do tập đoàn Viettel nỗ lực làm chủ hạ tầng viễn thông 5G và hạ tầng tính toán AI, bởi bài toán ở đây không chỉ là kinh doanh, mà là bảo vệ hạ tầng số đất nước.

Trụ cột thứ tư là an ninh mạng. Chủ tịch FPT Trương Gia Bình từng cho rằng, làm chủ an ninh mạng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh quốc gia trên không gian số.

Trụ cột cuối cùng là năng lực con người. Bởi suy cho cùng, chủ quyền số không nằm ở các trung tâm dữ liệu hay các mã nguồn, mà nằm trong trí tuệ của đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia công nghệ thông tin.

Việt Nam chuẩn bị gì cho chủ quyền số?

Trong nhiều năm trước, công nghệ chủ yếu được nhìn nhận như một ngành kinh tế, hoặc công cụ nâng cao năng suất, thì những chính sách gần đây đã cho thấy sự thay đổi căn bản trong tư duy của Việt Nam, khi đặt công nghệ vào vị trí nền tảng của năng lực cạnh tranh và an ninh quốc gia.

Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc văn phòng Ban nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) nhận định, sự thay đổi tư duy quản lý từ chỗ xem công nghệ là công cụ sang coi công nghệ là hạ tầng năng lực quốc gia đang mở ra không gian phát triển mới cho doanh nghiệp nội địa.

Theo bà Thủy, việc Chính phủ tạo ra các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) chính là bước đi thực chất để nuôi dưỡng năng lực tự chủ công nghệ. Ở đó, làm chủ công nghệ chiến lược và hạ tầng số được xem là sứ mệnh đồng kiến tạo giữa khu vực công và tư, nhằm giữ vững chủ quyền quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Điển hình là Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đảng và Nhà nước đã xác định, khoa học công nghệ và chuyển đổi số là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đồng thời đặt ra yêu cầu từng bước tự chủ về công nghệ chiến lược, phát triển hạ tầng số, khai thác dữ liệu như tư liệu sản xuất mới và bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng.

Thực tế, Việt Nam đã và đang tập trung nguồn lực phát triển hạ tầng số và kinh tế dữ liệu. Trong nền kinh tế mới, dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất. AI và công nghệ bán dẫn được xác định là hai mũi nhọn chiến lược.

Để hiện thực hóa những chiến lược này, ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong năm 2026 được dự kiến bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng, tương đương 3% tổng chi ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ là quy mô đầu tư, mà là hiệu quả chuyển hóa nguồn lực thành những sản phẩm công nghệ thực sự.

Ngày hôm nay, biên giới quốc gia vẫn nằm trên đất liền, trên biển và trên bầu trời. Nhưng năng lực bảo vệ tương lai đất nước sẽ ngày càng được quyết định bởi một không gian khác, nơi dữ liệu, AI, công nghệ lõi trở thành tài sản chiến lược.