Từ 'điểm mù' tại PNJ: Làm gì để tài sản không 'bốc hơi' theo các biến cố bất ngờ?

Chỉ sau nửa đầu tháng 7, cổ phiếu PNJ đã liên tục giảm sàn, vốn hóa "bốc hơi" hàng nghìn tỷ đồng sau khi công ty công bố thông tin liên quan đến việc cơ quan chức năng điều tra nguyên giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab) trong vụ án buôn lậu kim cương xuyên quốc gia.

Đây không phải là trường hợp cá biệt. Cùng với PNJ, thời gian gần đây thị trường liên tiếp chứng kiến nhiều doanh nghiệp đầu ngành như Cảng hàng không Việt Nam (ACV), Vinaconex (VCG), PC1, Hóa chất Đức Giang (DGC), Tư vấn xây dựng Điện 2 (TV2) ...

Ngay cả các quỹ đầu tư chuyên nghiệp với hệ thống quản trị rủi ro bài bản cũng khó tránh thiệt hại trước những diễn biến bất ngờ. Nhà đầu tư cá nhân, vốn hạn chế hơn về thông tin và công cụ quản trị rủi ro, thường chịu tác động lớn hơn.

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng hạng và kỳ vọng thu hút thêm dòng vốn ngoại, yêu cầu về minh bạch thông tin, quản trị doanh nghiệp và quản trị rủi ro ngày càng trở nên cấp thiết.

Chia sẻ với TheLEADER, ông Ngô Thế Hiển - Phó giám đốc Trung tâm phân tích, Công ty CP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng điều quan trọng nhất là nhà đầu tư cần chuyển từ tư duy "chọn đúng cổ phiếu" sang tư duy "quản trị rủi ro danh mục".

Bài toán quản trị rủi ro sau những cú sốc phi tài chính

Hàng loạt doanh nghiệp đầu ngành liên tiếp xuất hiện biến cố pháp lý trong thời gian ngắn có phản ánh một sự thay đổi về mức độ rủi ro của thị trường, hay đây chỉ là những sự kiện mang tính cá biệt?

Ông Ngô Thế Hiển: Theo tôi, cần nhìn nhận đây là hai vấn đề song song.

Thứ nhất, phần lớn các vụ việc vẫn mang tính cá biệt, không phản ánh sự suy giảm nền tảng của toàn bộ thị trường.

Tuy nhiên, ở góc độ rộng hơn, việc các cơ quan quản lý tăng cường thanh tra, điều tra và thực thi pháp luật cũng đồng nghĩa những rủi ro trước đây ít được chú ý đang dần được "định giá" lại. Đây là quá trình mà hầu hết các thị trường mới nổi đều phải trải qua khi bước sang giai đoạn phát triển cao hơn.

Do đó, thay vì coi đây là tín hiệu tiêu cực, tôi cho rằng đây là dấu hiệu của một thị trường đang chuyển sang giai đoạn minh bạch và kỷ luật hơn. Trong ngắn hạn, điều này có thể làm gia tăng biến động giá cổ phiếu, nhưng về dài hạn lại góp phần nâng cao chất lượng thị trường và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Việc ngay cả các quỹ đầu tư chuyên nghiệp cũng không kịp phản ứng trước các cú sốc pháp lý có cho thấy mức độ rủi ro không thể kiểm soát?

Ông Ngô Thế Hiển: Quả thực, đây là loại rủi ro rất khó dự báo, được gọi là tail risk - rủi ro có xác suất thấp nhưng tác động rất lớn.

Ngay cả các quỹ đầu tư lớn với hệ thống phân tích, tiếp cận doanh nghiệp và quản trị rủi ro bài bản cũng không thể dự báo chính xác thời điểm hay mức độ của một cuộc điều tra hoặc sự kiện pháp lý phát sinh.

Điều các tổ chức chuyên nghiệp làm không phải là cố gắng dự báo mọi biến cố, mà là xây dựng danh mục đủ đa dạng để một sự kiện đơn lẻ không ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả đầu tư tổng thể.

Bên cạnh đó, họ cũng theo dõi sát các yếu tố phi tài chính như: chất lượng quản trị doanh nghiệp, giao dịch với bên liên quan, lịch sử tuân thủ pháp luật, mức độ minh bạch thông tin và cấu trúc cổ đông. Những yếu tố này không giúp dự báo chính xác mọi biến cố, nhưng có thể giảm xác suất đầu tư vào những doanh nghiệp có rủi ro quản trị cao.

Ngay cả các quỹ đầu tư lớn với hệ thống phân tích, tiếp cận doanh nghiệp và quản trị rủi ro bài bản cũng không thể dự báo chính xác thời điểm hay mức độ của một cuộc điều tra hoặc sự kiện pháp lý phát sinh.

Nhà đầu tư cá nhân cần quản trị rủi ro ra sao?

Trong các biến cố pháp lý vừa qua, nhà đầu tư cá nhân thường là nhóm chịu thiệt hại lớn nhất do hạn chế về thông tin và công cụ quản trị. Nhà đầu tư cá nhân nên làm gì để thay đổi điều này?

Ông Ngô Thế Hiển: Theo tôi, điều quan trọng nhất là nhà đầu tư cần chuyển từ tư duy "chọn đúng cổ phiếu" sang tư duy "quản trị rủi ro danh mục".

Không có mô hình phân tích nào có thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro pháp lý hay các cú sốc phi tài chính. Vì vậy, nhà đầu tư không nên tập trung tỷ trọng quá lớn vào một doanh nghiệp, dù doanh nghiệp đó có nền tảng tài chính tốt đến đâu.

Một danh mục hợp lý cần được đa dạng hóa theo ngành nghề, chu kỳ kinh doanh và mức độ rủi ro. Đồng thời, nhà đầu tư cũng nên xác định trước ngưỡng chịu đựng rủi ro của bản thân, xây dựng và tuân thủ nguyên tắc quản trị danh mục, hạn chế sử dụng đòn bẩy quá cao, đặc biệt đối với những doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực có tính đặc thù hoặc chịu nhiều rủi ro pháp lý.

Bên cạnh đó, tư duy phân tích cũng cần thay đổi. Trước đây, nhiều nhà đầu tư chủ yếu tập trung vào các chỉ tiêu tài chính như P/E, tốc độ tăng trưởng doanh thu hay lợi nhuận...

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, điều đó là chưa đủ. Nhà đầu tư cần dành nhiều thời gian hơn để đánh giá các yếu tố phi tài chính như chất lượng quản trị doanh nghiệp, lịch sử tuân thủ pháp luật, cơ cấu cổ đông, mức độ minh bạch thông tin và uy tín của ban lãnh đạo. Đây là những yếu tố khó lượng hóa nhưng lại có ý nghĩa rất lớn trong việc hạn chế các "điểm mù" của quá trình phân tích.

Quản trị rủi ro không giúp nhà đầu tư tránh được mọi tổn thất, nhưng sẽ giúp đảm bảo một biến cố đơn lẻ không ảnh hưởng nghiêm trọng đến toàn bộ tài sản và hiệu quả đầu tư dài hạn.

Nhiều doanh nghiệp vướng biến cố pháp lý vẫn từng được đánh giá cao về tăng trưởng, tài chính và được nhiều tổ chức lớn nắm giữ. Điều này phần nào cho thấy các chỉ tiêu tài chính truyền thống dường như chưa đủ, nhà đầu tư cần bổ sung những tiêu chí nào để hạn chế "điểm mù" trong phân tích doanh nghiệp?

Ông Ngô Thế Hiển: Trong giai đoạn hiện nay, chất lượng quản trị doanh nghiệp đang trở thành yếu tố quan trọng không kém các chỉ tiêu tài chính trong quá trình đánh giá cơ hội đầu tư.

Bên cạnh các chỉ số về tăng trưởng và hiệu quả kinh doanh, nhà đầu tư cần quan tâm đến mức độ minh bạch và nhất quán trong công bố thông tin, lịch sử tuân thủ pháp luật và các quy định chuyên ngành, cơ cấu quản trị doanh nghiệp, vai trò của hội đồng quản trị độc lập và hệ thống kiểm soát nội bộ.

Các chính sách quản trị rủi ro, kiểm toán, giao dịch với bên liên quan cũng như uy tín của ban lãnh đạo và cổ đông lớn là những yếu tố cần được đưa vào quá trình phân tích.

Tại các thị trường phát triển, những tiêu chí này đã trở thành một phần không thể thiếu trong hoạt động đầu tư. Xu hướng đó cũng đang dần hình thành tại Việt Nam khi các tiêu chuẩn về ESG và quản trị doanh nghiệp ngày càng được coi trọng.

Thị trường nâng hạng cần gì để củng cố niềm tin?

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới nâng hạng thị trường và các quỹ ngoại ngày càng coi trọng ESG cùng chất lượng quản trị doanh nghiệp, các vụ việc vừa qua có thể ảnh hưởng như thế nào đến hình ảnh và sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán Việt Nam đối với nhà đầu tư quốc tế?

Ông Ngô Thế Hiển: Trong ngắn hạn, chắc chắn các sự kiện này có thể ảnh hưởng đến tâm lý thị trường và khiến nhà đầu tư nước ngoài thận trọng hơn khi đánh giá rủi ro doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nhà đầu tư tổ chức quốc tế thường không chỉ nhìn vào việc xảy ra một vụ việc, mà quan tâm nhiều hơn đến cách thị trường xử lý các vụ việc đó. Một thị trường minh bạch, phát hiện và xử lý vi phạm kịp thời thường được đánh giá tích cực hơn một thị trường thiếu minh bạch nhưng không phát hiện sai phạm.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn các sự cố, việc này thì gần như không thị trường nào làm được, mà là xây dựng một cơ chế giám sát hiệu quả, công bố thông tin minh bạch và thực thi pháp luật nhất quán. Đây mới là yếu tố tạo dựng niềm tin lâu dài đối với dòng vốn quốc tế.

Trong giai đoạn hiện nay, chất lượng quản trị doanh nghiệp đang trở thành yếu tố quan trọng không kém các chỉ tiêu tài chính trong quá trình đánh giá cơ hội đầu tư.

Sau mỗi biến cố, thị trường thường chỉ bàn đến việc xử lý doanh nghiệp vi phạm. Tuy nhiên, dưới góc độ phát triển thị trường vốn, theo ông đâu mới là những thay đổi mang tính hệ thống cần được ưu tiên để giảm thiểu các cú sốc tương tự trong tương lai?

Ông Ngô Thế Hiển: Để nâng cao chất lượng thị trường, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm.

Trước hết, cần nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp thông qua việc tăng cường vai trò của thành viên hội đồng quản trị độc lập, hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ và nâng cao trách nhiệm giải trình của ban lãnh đạo.

Bên cạnh đó, chất lượng công bố thông tin cần được cải thiện theo hướng toàn diện hơn. Doanh nghiệp không chỉ cần minh bạch về kết quả kinh doanh mà còn phải công bố đầy đủ các rủi ro trọng yếu, giao dịch với bên liên quan và những sự kiện có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Một yếu tố quan trọng khác là hoàn thiện hạ tầng giám sát thị trường, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và dữ liệu để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, đồng thời nâng cao tính minh bạch và khả năng tiếp cận thông tin của mọi nhóm nhà đầu tư.

Về dài hạn, mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn rủi ro, mà là xây dựng một thị trường mà rủi ro được nhận diện đầy đủ, được công bố kịp thời và được định giá một cách minh bạch.

Đó cũng là nền tảng quan trọng để thị trường chứng khoán Việt Nam nâng cao chất lượng, thu hút dòng vốn dài hạn và tiến gần hơn tới các chuẩn mực của một thị trường mới nổi.