VACD kiến nghị chính sách đầu tư, đấu thầu từ góc nhìn quản trị doanh nghiệp

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực cải thiện môi trường kinh doanh, những góp ý của VACD tập trung vào việc tháo gỡ các rào cản hành chính, đổi mới tư duy lựa chọn nhà đầu tư và tạo ra sự liên thông đồng bộ giữa các quy định, chính sách.

Cải cách thủ tục hành chính và xác định tư cách pháp lý

Đối với Dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Đầu tư 2025, VACD đặc biệt quan tâm đến việc xác định tư cách pháp lý của nhà đầu tư. VACD đề xuất bổ sung các tài liệu như chứng minh nhân dân, căn cước công dân hoặc hộ chiếu còn hiệu lực cho công dân Việt Nam chưa tích hợp số định danh.

Quy định này giúp tháo gỡ khó khăn cho người Việt Nam sinh sống lâu năm ở nước ngoài hoặc chưa cập nhật dữ liệu dân cư.

Bên cạnh đó, VACD kiến nghị chính sách bổ sung quy định về trách nhiệm cá nhân và hành chính đối với cán bộ nếu không thông báo đúng hạn hoặc kéo dài thời gian xử lý hồ sơ không lý do.

Đây là giải pháp then chốt nhằm hạn chế tình trạng "ngâm hồ sơ" – một rào cản vô hình nhưng dai dẳng đối với môi trường đầu tư. Việc minh bạch hóa trách nhiệm sẽ giúp nhà đầu tư yên tâm hơn khi thực hiện các thủ tục pháp lý.

Đối với các dự án không bắt buộc cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nhưng nhà đầu tư có nhu cầu, VACD đề xuất cơ chế cấp trong vòng 05 ngày làm việc. Việc này tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp khi làm việc với các định chế tài chính hoặc đối tác quốc tế. Tư duy “fast-track” cho các dự án chiến lược cũng cần được làm rõ về tiêu chí phối hợp liên ngành để tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Hoàn thiện chính sách ưu đãi và xác định nguồn lực thực hiện dự án

Về chính sách ưu đãi trong dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Đầu tư 2025, VACD đề nghị áp dụng "tổ hợp tiêu chí" gồm vốn, công nghệ và chuỗi giá trị thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn đơn thuần.

Cách tiếp cận này giúp tránh dàn trải ưu đãi vào các dự án có vốn lớn nhưng giá trị lan tỏa hạn chế. Đồng thời, danh mục địa bàn ưu đãi cần được rà soát định kỳ để phù hợp với thực tế phát triển hạ tầng và tốc độ đô thị hóa tại các địa phương.

VACD cũng chỉ ra sự mâu thuẫn giữa pháp luật đầu tư và thuế trong việc xác định các khu công nghiệp, khu kinh tế có thuộc địa bàn khó khăn hay không. Cần có sự thống nhất tuyệt đối để doanh nghiệp không gặp rủi ro khi quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp. Ngoài ra, việc bảo đảm thực hiện dự án cần có cơ chế linh hoạt, bảo vệ nhà đầu tư trước các thay đổi khách quan về quy hoạch hoặc chính sách.

Về tiến độ thực hiện dự án, đề xuất kéo dài thời gian làm thủ tục gia hạn dự án lên 36 tháng trước khi hết hạn, thay vì 12 tháng như dự thảo nhằm giúp doanh nghiệp có đủ thời gian chuẩn bị vốn và phối hợp với các thủ tục đất đai theo quy định của Luật Đất đai mới.

Việc gia hạn sớm đảm bảo tính liên tục của dự án và giảm bớt áp lực thủ tục cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.

Vốn đầu tư thực hiện dự án nên được xác định dựa trên chi phí thực tế mà nhà đầu tư đã sử dụng trong suốt quá trình xây dựng cơ bản. VACD cho rằng việc chỉ căn cứ vào số vốn đã góp hoặc đợi đến khi dự án vận hành mới xác định là không phản ánh đúng thực tế dòng tiền. Nhà đầu tư nên được quyền tự xác định giá trị vốn thực hiện theo hướng dẫn cụ thể để đảm bảo tính chính xác và kịp thời.

Tháo gỡ điểm nghẽn trong chuyển nhượng và tái cấu trúc dự án

Trong vấn đề chuyển nhượng, VACD kiến nghị chính sách cần làm rõ quy trình chuyển nhượng quyền sử dụng đất thuộc dự án không phải là bất động sản. Hiện nay, thiếu quy định này dẫn đến việc nhà đầu tư nhận chuyển nhượng phải xin lại chủ trương đầu tư từ đầu, gây lãng phí thời gian.

Cần quy định đây chỉ là thủ tục điều chỉnh dự án tương tự như hình thức góp vốn bằng tài sản vào doanh nghiệp.

Đối với các trường hợp chia, tách hoặc sáp nhập dự án, đề xuất hướng dẫn chi tiết mối quan hệ giữa thủ tục doanh nghiệp và thủ tục dự án. Khi việc tổ chức lại doanh nghiệp dẫn đến thay đổi chủ thể dự án, tổ chức kinh tế mới phải được kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ. Cơ chế này đảm bảo sự ổn định cho các hoạt động đầu tư và tránh gián đoạn các nghĩa vụ đối với bên thứ ba.

Ngoài ra, cần ghi nhận tư cách pháp lý của tổ chức kinh tế trực tiếp thực hiện dự án ngay trên các văn bản pháp lý như Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Thực tế cho thấy nhiều vướng mắc phát sinh khi các quyết định chỉ ghi tên nhà đầu tư ban đầu mà không có thông tin công ty dự án. Việc bổ sung này giúp doanh nghiệp thuận tiện hơn trong các giao dịch và các đợt kiểm tra sau này.

Chính sách cho nhà đầu tư nước ngoài và quản lý ngoại hối

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, VACD kiến nghị làm rõ tình trạng pháp lý trong giai đoạn 6 tháng chờ cấp giấy chứng nhận đầu tư sau khi thành lập công ty. Cần cho phép doanh nghiệp sử dụng tài khoản thanh toán thông thường để chi trả các chi phí chuẩn bị đầu tư. Đồng thời, thời hạn góp vốn 90 ngày theo Luật Doanh nghiệp nên được tính từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.

Về nguyên tắc điều chỉnh, khi thay đổi nội dung đăng ký kinh doanh đồng thời là nội dung dự án, doanh nghiệp nên được sửa giấy đăng ký kinh doanh trước. VACD cho rằng trình tự này giúp ngân hàng có căn cứ để cho phép chuyển tiền qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp. Đối với các giao dịch M&A, cần có cơ chế điều chỉnh giá mua cổ phần dựa trên định giá thực tế sau khi đã được chấp thuận ban đầu.

Việc tăng vốn điều lệ để góp vào dự án cũng cần sự linh hoạt trong quản lý ngoại hối để tránh khó khăn cho nhà đầu tư khi chuyển tiền qua ngân hàng. VACD đề xuất các cơ quan quản lý cần phối hợp để sửa đổi đồng bộ các quy định tại Thông tư 06 của Ngân hàng Nhà nước. Mục tiêu là đảm bảo mọi thay đổi về vốn đều được ghi nhận kịp thời trên các giấy tờ pháp lý để làm căn cứ thực hiện giao dịch.

Đổi mới tư duy lựa chọn nhà đầu tư trong Dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Đấu thầu

Với dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Đấu thầu, VACD nhấn mạnh triết lý: đối với các dự án hạ tầng lớn, khả năng thực hiện quan trọng hơn giá thấp. Tỷ trọng điểm năng lực và kinh nghiệm cần được tăng lên mức tối thiểu 20-30% thay vì chỉ 5-10%.

Điều này giúp loại bỏ những nhà đầu tư yếu kém "bỏ giá thấp" để giành dự án rồi sau đó bỏ hoang hoặc tìm cách bán lại thầu.

Để sàng lọc năng lực tài chính, VACD kiến nghị chính sách yêu cầu nhà đầu tư phải nộp thư quan tâm tài trợ từ ngân hàng cho ít nhất 70% tổng mức đầu tư. Đây là điều kiện bắt buộc để đảm bảo nhà đầu tư đã có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nguồn vốn vay tín dụng. Quy định này đặc biệt quan trọng đối với các dự án hạ tầng năng lượng trị giá hàng tỷ USD, nơi rủi ro về vốn là rất lớn nếu không có cam kết thực chất.

Đối với điện gió ngoài khơi, VACD đề xuất quy trình Chào giá cạnh tranh dựa trên năng lực thay vì chỉ định thầu đơn thuần. Quy trình này đảm bảo tính minh bạch theo tiêu chuẩn quốc tế, giúp nhà đầu tư dễ dàng huy động vốn từ các tổ chức tín dụng xuất khẩu. Việc quy định rõ ràng các bước đàm phán cạnh tranh sẽ giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí vốn cho các dự án năng lượng chiến lược.

Quản lý quỹ đất và thực hiện dự án của nhà đầu tư trúng thầu

Về quỹ đất đấu thầu, VACD cho rằng không nên quy định mọi khu đất phải thuộc quản lý của Nhà nước theo Nghị quyết 254 mới được tổ chức đấu thầu. Cách hiểu này sẽ làm thu hẹp đáng kể diện tích đất có thể huy động cho phát triển kinh tế thông qua đấu thầu. Cần bổ sung quy định về quỹ đất do Nhà nước quản lý vào phạm vi các trường hợp phải tổ chức đấu thầu thay vì coi đó là điều kiện tiên quyết.

VACD cũng đề nghị cho phép nhà đầu tư nước ngoài trúng thầu được sử dụng doanh nghiệp đã thành lập sẵn tại Việt Nam để thực hiện dự án. Trong trường hợp liên danh, các nhà đầu tư nên được quyền ủy quyền cho một thành viên làm chủ đầu tư để đơn giản hóa bộ máy quản lý. Quy định này phù hợp với Luật Xây dựng và Luật Nhà ở, giúp doanh nghiệp vận hành linh hoạt và hiệu quả hơn sau khi trúng thầu.

Mọi quy định về triển khai dự án trong dự thảo đấu thầu nên được bãi bỏ nếu đã được quy định đầy đủ trong nghị định hướng dẫn Luật Đầu tư. VACD nhấn mạnh việc tránh chồng chéo thẩm quyền và mâu thuẫn giữa các văn bản hướng dẫn thi hành luật. Việc tập trung các quy định về quản lý thực hiện dự án vào một đầu mối sẽ giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý dễ dàng áp dụng một cách thống nhất.

Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phương pháp đánh giá hiện đại trong công tác đấu thầu

Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, VACD kiến nghị chuyển từ kiểm soát quy trình sang đánh giá kết quả đầu ra thực tế. Các tiêu chí về đội ngũ, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo cần được ưu tiên hơn so với yếu tố giá chào thầu thấp.

Đối với các startup, cơ chế đấu thầu truyền thống không còn phù hợp, do đó cần áp dụng phương pháp đánh giá "giá trị tốt nhất" để tối ưu hóa hiệu quả đầu tư.

Việc mở rộng các hình thức chỉ định thầu hoặc đặt hàng cho dự án chuyển đổi số là cần thiết nhưng phải đi kèm trách nhiệm giải trình cao. Do đó, cần tăng cường yêu cầu giải trình bằng văn bản và trách nhiệm cá nhân của người quyết định áp dụng cơ chế đặc biệt.

Trọng tâm kiểm soát nên chuyển từ việc siết chặt quy trình sang siết chặt trách nhiệm để vừa khuyến khích sáng tạo, vừa hạn chế nguy cơ trục lợi.

Các chuyên gia của VACD khẳng định sự cần thiết phải rà soát để đảm bảo tính thống nhất giữa Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu và Luật Đất đai. Việc tháo gỡ rào cản cho công nghệ và tạo dư địa linh hoạt cho hạ tầng chiến lược là những nỗ lực cải cách mạnh mẽ.

Những kiến nghị này hướng tới một hệ sinh thái pháp lý minh bạch, giúp Việt Nam tạo ra lợi thế cạnh tranh thể chế vượt trội và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao.