Vì sao cả PVN, EVN, TKV, VinEnergo đều thận trọng với điện gió ngoài khơi?

Thay vì thúc đẩy mở rộng nhanh, hàng loạt doanh nghiệp năng lượng đầu ngành như PVN, EVN, TKV hay VinEnergo đồng loạt nhấn mạnh yêu cầu siết chặt điều kiện đầu vào (từ lựa chọn nhà đầu tư đến cơ chế giá điện) nhằm kiểm soát rủi ro dài hạn cho hệ thống năng lượng. Những quan điểm này được phản ánh trong quá trình cơ quan quản lý tổng hợp ý kiến hoàn thiện khung chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030.

Thận trọng từ đặc thù dự án ngoài khơi

Sự thận trọng đối với điện gió ngoài khơi theo các doanh nghiệp xuất phát từ chính đặc thù của loại hình dự án, suất đầu tư rất lớn, thời gian chuẩn bị kéo dài, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và mức độ rủi ro cao hơn nhiều so với các dự án năng lượng trên bờ.

Điện gió ngoài khơi vì vậy được nhìn nhận là không có dư địa cho sai số chính sách, đặc biệt ở giai đoạn đầu phát triển. Đây là lý do khiến các “thương hiệu mạnh” trong ngành năng lượng kiến nghị tập trung siết chặt hai trục cốt lõi: năng lực nhà đầu tư và cách tiếp cận đối với giá điện.

Ba tập đoàn nhà nước Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) và Tập đoàn công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) đồng quan điểm cho rằng rằng điện gió ngoài khơi cần được phát triển như một cấu phần chiến lược của hệ thống năng lượng quốc gia, chứ không đơn thuần là một làn sóng đầu tư theo phong trào.

Ở khâu lựa chọn nhà đầu tư, EVN đề cập tới rủi ro nếu cho phép quá nhiều doanh nghiệp cùng lúc tiếp cận khảo sát và đề xuất dự án trong khi thiếu tiêu chí sàng lọc đủ mạnh về năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng triển khai thực tế. Theo đó, tình trạng “xí phần” không gian biển nhưng không đủ năng lực thực hiện có thể gây lãng phí tài nguyên và làm méo mó quy hoạch nguồn – lưới.

Với kinh nghiệm triển khai các công trình ngoài khơi trong lĩnh vực dầu khí, Petrovietnam nhấn mạnh điện gió ngoài khơi không thể tiếp cận như các dự án trên bờ. Nhà đầu tư phải chứng minh năng lực khảo sát địa chất – hải dương, thi công và vận hành dài hạn trong điều kiện biển động, cũng như năng lực quản trị rủi ro kỹ thuật và tài chính. Nếu thiếu các tiêu chí này, rủi ro không chỉ dừng ở dự án đơn lẻ mà còn lan sang an ninh năng lượng quốc gia.

Trong khi đó, TKV nhìn nhận việc mở rộng danh sách nhà đầu tư mà không gắn với năng lực thực chất có thể tạo áp lực lớn cho hệ thống điện, nhất là trong bối cảnh các nguồn truyền thống như thủy điện và than đang chịu nhiều giới hạn.

Đáng chú ý, về yếu tố giá điện, các doanh nghiệp nhà nước đều thể hiện quan điểm thận trọng.

EVN cho rằng trong giai đoạn đầu phát triển điện gió ngoài khơi, giá điện không nên được coi là tiêu chí quyết định để lựa chọn nhà đầu tư bởi các yếu tố cấu thành chi phí chưa thể xác định đầy đủ khi chưa có kết quả khảo sát chi tiết. Việc buộc nhà đầu tư đề xuất giá sớm có thể dẫn tới mức giá mang tính hình thức hoặc tạo áp lực giảm giá không bền vững, làm gia tăng rủi ro tài chính khi dự án triển khai.

Petrovietnam lưu ý việc “neo” giá điện quá sớm có thể kéo theo điều chỉnh thiết kế hoặc chậm tiến độ, do dự án có vòng đời dài, chi phí đầu tư lớn và phụ thuộc mạnh vào điều kiện tự nhiên. TKV bổ sung rằng giá điện cần được đặt trong bài toán chi phí hệ thống, bao gồm cả đầu tư lưới truyền tải và nguồn dự phòng, thay vì chỉ nhìn vào giá mua điện danh nghĩa.

Hồi đáp các quan điểm này, Bộ Công thương cho biết định hướng không coi giá điện là tiêu chí sàng lọc chính ở giai đoạn chấp thuận chủ trương đầu tư, mà chuyển trọng tâm sang năng lực nhà đầu tư và tính khả thi tổng thể; giá điện sẽ được hoàn thiện sau khi có đủ dữ liệu khảo sát.

Cơ hội mở ra sao “cửa vào” vẫn hẹp?

Không chỉ khối doanh nghiệp nhà nước, các nhà đầu tư tư nhân lớn như Copenhagen Infrastructure Partners và VinEnergo cũng chung quan điểm về sự cần thiết của khung pháp lý ổn định, minh bạch và tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư ngay từ giai đoạn khảo sát.

Theo các doanh nghiệp này, điện gió ngoài khơi không cho phép cách tiếp cận “xin khảo sát trước, tính sau”. Bản thân hoạt động khảo sát đã tiêu tốn chi phí lớn và chiếm giữ không gian biển, do đó cần được coi là bước sàng lọc quyết định, bảo đảm chỉ những nhà đầu tư đủ năng lực và cam kết dài hạn mới đi tiếp tới giai đoạn triển khai.

Nhìn tổng thể, sự thận trọng của cả doanh nghiệp nhà nước và tư nhân cho thấy một thay đổi rõ nét trong tư duy tiếp cận điện gió ngoài khơi. Đồng pha với trạng thái này, chính sách đang được định hình theo hướng chọn lọc, kiểm soát rủi ro và đặt an ninh hệ thống lên hàng đầu nhằm hạn chế rủi ro trong quá trình phát triển và vận hành hệ thống điện.

Khoảng một năm trở lại đây, điện gió ngoài khơi đứng trước cơ hội tăng tốc rõ rệt với các cơ chế phát triển năng lượng giai đoạn 2026–2030, được kỳ vọng tháo gỡ tình trạng “nằm chờ” kéo dài do vướng cơ chế, thẩm quyền và giá điện.

Theo đó, việc trao thẩm quyền cho Thủ tướng chấp thuận chủ trương đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư, cùng mục tiêu đưa khoảng 6GW điện gió ngoài khơi vào hệ thống đến năm 2030 theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, được xem là những bước tiến quan trọng.

Tuy vậy, rào cản pháp lý và quy trình vẫn khiến “cửa vào” cho nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, chưa thực sự rộng mở. Thực tế này thể hiện rõ khi nhiều tập đoàn năng lượng quốc tế từng theo đuổi các dự án điện gió ngoài khơi quy mô lớn tại Việt Nam như Ørsted hay Equinor đã rút lui sau nhiều năm chờ đợi, dù tiềm năng gió ngoài khơi được đánh giá cao.