Ai sẽ chăm sóc người cao tuổi?

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên ở Việt Nam đã tăng từ khoảng 9% năm 2009 lên hơn 12% vào năm 2021, kéo theo nhu cầu chăm sóc dài hạn và dịch vụ hỗ trợ tại nhà ngày càng gia tăng rõ rệt.

Trong bối cảnh đó, thị trường chăm sóc người cao tuổi đang dần hình thành với nhiều mô hình mới, từ chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng, chăm sóc ban ngày cho tới các cơ sở lưu trú dài hạn, nhằm bổ sung những mắt xích còn thiếu trong hành trình chăm sóc người cao tuổi.

Khi gia đình cần thêm một đôi tay đồng hành

Ông Lê Quốc Huân, Phó tổng giám đốc Công ty CP WeCare 247 nhận định, với Việt Nam, chăm sóc tại gia là điểm khởi đầu tự nhiên nhất của thị trường chăm sóc người cao tuổi.

Thực tế, nhu cầu này không phải mới xuất hiện. Nhiều gia đình từ lâu đã tìm người hỗ trợ chăm sóc cha mẹ hoặc người thân tại nhà. Tuy nhiên, phần lớn dịch vụ vẫn mang tính tự phát, phụ thuộc vào người quen giới thiệu hoặc lực lượng lao động tự do.

Điều khiến các gia đình băn khoăn không đơn thuần là tìm được người chăm sóc mà là tìm được một giải pháp đủ tin cậy. Người chăm sóc có được đào tạo bài bản hay không? Ai theo dõi chất lượng công việc? Nếu xảy ra sự cố thì ai chịu trách nhiệm?

Từ những câu hỏi đó, WeCare 247 lựa chọn phát triển dịch vụ chăm sóc tại gia theo hướng chuyên nghiệp hóa. Đội ngũ chăm sóc viên được đào tạo, quy trình chăm sóc được chuẩn hóa, chất lượng dịch vụ được giám sát và điều phối tập trung.

Sau gần chín năm hoạt động, đơn vị hiện chăm sóc gần 550 ca mỗi ngày, phần lớn là người cao tuổi, bệnh nhân sau đột quỵ hoặc những người cần hỗ trợ sinh hoạt dài hạn.

“Điểm mạnh lớn nhất của mô hình này là đáp ứng đúng nhu cầu của nhiều gia đình Việt Nam hiện nay”, ông Huân nói.

Theo ông Huân, với nhiều gia đình, câu hỏi đầu tiên chưa phải là đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão nào, mà là làm sao để cha mẹ được chăm sóc tốt hơn ngay tại nhà.

Từ góc độ y khoa, xu hướng này cũng đang được nhìn nhận như một phần quan trọng của hệ thống chăm sóc dài hạn.

Tại Trung tâm chăm sóc giảm nhẹ Chân Trời Mới, mô hình được xây dựng theo hướng kết hợp bác sĩ gia đình, điều dưỡng tại nhà, chăm sóc giảm nhẹ, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi.

Thay vì cung cấp các dịch vụ riêng lẻ, đơn vị hướng đến việc đồng hành cùng người bệnh và gia đình trong suốt quá trình chăm sóc sức khỏe dài hạn. Mô hình này cho phép người bệnh tiếp cận đồng thời các dịch vụ y tế, điều dưỡng, phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý ngay tại nhà, thay vì phải tìm kiếm nhiều đơn vị khác nhau cho từng nhu cầu chăm sóc.

Bác sĩ Hoàng Thị Bạch Dương, Giám đốc Trung tâm chăm sóc giảm nhẹ Chân Trời Mới cho biết, gia đình vẫn là nền tảng quan trọng nhất trong chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam.

Phần lớn người cao tuổi Việt Nam hiện vẫn sống cùng con cháu và việc chăm sóc hằng ngày do gia đình đảm nhiệm. Theo bà Dương, phụng dưỡng cha mẹ không chỉ là trách nhiệm mà còn là một giá trị văn hóa đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ và sẽ tiếp tục giữ vai trò nền tảng trong xã hội Việt Nam.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa gia đình phải tự làm mọi thứ. Ngày càng nhiều người cao tuổi phải sống chung với bệnh mạn tính, sa sút trí tuệ hoặc cần phục hồi chức năng sau đột quỵ. Đây là những nhu cầu đòi hỏi kiến thức chuyên môn và sự hỗ trợ liên tục mà không phải gia đình nào cũng có thể đáp ứng.

“Chăm sóc tại nhà không nên được hiểu là gia đình phải tự làm tất cả, mà là gia đình được đồng hành bởi đội ngũ chuyên môn để người cao tuổi vẫn có thể sống trong môi trường quen thuộc của mình một cách an toàn và chất lượng”, bà Dương nhận định.

Không chỉ là cuộc đua giữa chăm sóc tại nhà và viện dưỡng lão

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các quốc gia có tốc độ già hóa cao cho thấy không có một mô hình duy nhất phù hợp với tất cả người cao tuổi, bởi mỗi người có một tình trạng sức khỏe, mức độ phụ thuộc và hoàn cảnh gia đình khác nhau.

Do đó, theo ông Huân thì điều quan trọng hơn là xây dựng được một hành trình chăm sóc liên tục cho người cao tuổi. Trong hành trình đó, chăm sóc tại gia sẽ là lớp nền đầu tiên.

Khi mức độ phụ thuộc tăng lên, người cao tuổi có thể tiếp cận thêm các dịch vụ như chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng, chăm sóc tạm thời, mô hình cộng đồng hoặc các cơ sở lưu trú dài hạn.

Đây cũng là quan điểm được bà Dương đồng tình. Theo bà, mục tiêu của chăm sóc dài hạn không phải là đưa người cao tuổi vào một cơ sở chăm sóc nào đó, mà là giúp họ được sống ở nơi phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe, mong muốn cá nhân và điều kiện của gia đình trong từng giai đoạn.

Điều đó đòi hỏi các loại hình dịch vụ phải được phát triển đồng thời và có khả năng kết nối với nhau thay vì vận hành rời rạc như hiện nay.

“Tôi không cho rằng mô hình nào tốt hơn mô hình nào. Điều quan trọng là lựa chọn đúng mô hình cho đúng người và đúng thời điểm”, bà Dương nói.

Theo bà Dương, nhu cầu chăm sóc của người cao tuổi thay đổi theo từng giai đoạn sức khỏe. Có người chỉ cần được theo dõi sức khỏe định kỳ và hỗ trợ tại nhà, chẳng hạn như kiểm tra huyết áp hoặc đường huyết mỗi tuần.

Có người cần tham gia các trung tâm chăm sóc ban ngày để được phục hồi chức năng, giao lưu xã hội và giảm gánh nặng cho gia đình nhưng vẫn trở về nhà mỗi chiều.

Còn với những trường hợp bệnh diễn tiến nặng hoặc gia đình không còn đủ điều kiện chăm sóc, các cơ sở chăm sóc dài hạn có thể cung cấp dịch vụ chăm sóc chuyên sâu 24/7 cho người bệnh sa sút trí tuệ nặng hoặc người nằm liệt giường. Điều quan trọng không phải là mô hình nào tốt hơn mô hình nào mà là lựa chọn đúng giải pháp cho đúng người và đúng thời điểm.

Tuy nhiên, để những mô hình này thực sự phát huy hiệu quả và trở thành một hệ thống chăm sóc dài hạn hoàn chỉnh, thách thức không chỉ nằm ở việc mở rộng dịch vụ.

Nhân lực và hệ thống

Dù thị trường đang xuất hiện ngày càng nhiều mô hình chăm sóc mới, cả hai chuyên gia đều cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở cơ sở vật chất mà ở con người và hệ thống.

Từ những kinh nghiệm thông qua quá trình hợp tác với Kitahara Group và Mynavi, ông Huân nhận ra rằng chính đội ngũ chăm sóc viên mới là nền tảng quyết định chất lượng của toàn bộ hệ thống.

Tại nhiều quốc gia phát triển, nghề chăm sóc người cao tuổi đã được chuẩn hóa như một nghề nghiệp chuyên môn với hệ thống đào tạo, chứng chỉ hành nghề và lộ trình phát triển rõ ràng. Trong khi đó, tại Việt Nam, lực lượng này vẫn còn thiếu cả về số lượng lẫn tiêu chuẩn nghề nghiệp, tạo ra khoảng trống lớn khi nhu cầu chăm sóc dài hạn ngày càng gia tăng.

Còn dưới góc nhìn của bà Dương, Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu của quá trình hình thành hệ thống chăm sóc dài hạn. Điều còn thiếu nhất hiện nay là sự kết nối giữa y tế, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng và các chính sách an sinh xã hội.

Nhiều gia đình không biết nên bắt đầu từ đâu khi người thân cần được chăm sóc dài hạn, tìm đến ai để được tư vấn hoặc chuyển tiếp giữa các dịch vụ như thế nào. Chính vì thế, để thị trường phát triển bài bản hơn, theo bà, cần đồng thời hoàn thiện khung chính sách, xây dựng cơ chế tài chính phù hợp và phát triển nguồn nhân lực chuyên nghiệp.

“Người cao tuổi cần một hành trình chăm sóc liên tục chứ không phải những dịch vụ rời rạc”, bà Dương nhấn mạnh.

Sau cùng, chăm sóc người cao tuổi không đơn thuần là câu chuyện của một thị trường mới hay một ngành dịch vụ giàu tiềm năng. Đó là câu chuyện về cách xã hội bảo đảm để mỗi người được sống tuổi già với phẩm giá, sự tôn trọng và cảm giác vẫn có ý nghĩa đối với gia đình cũng như cộng đồng.

Nhiều người cao tuổi không sợ bệnh tật bằng nỗi sợ trở thành gánh nặng cho con cháu. Có những người đau không chỉ vì bệnh lý mà còn vì cảm giác cô đơn, bị bỏ lại phía sau hoặc mất dần quyền tự quyết trong cuộc sống hằng ngày. Bởi khi tuổi già đến, điều con người cần không đơn thuần là sự chăm sóc, mà còn là sự bình an, hạnh phúc và quyền được sống những năm tháng cuối đời một cách trọn vẹn.